از زمان قدیم، ادما از روش های چشمی مختلفی واسه بازنمایی، سازمان دهی و درک اطلاعات استفاده می کرده ان. تا اینکه محقق و مدرسی به نام تونی بوزان (Tony Buzan)، در دهه ی ۱۹۷۰ میلادی، رسما ترسیم نقشه ذهنی رو به وجود آورد. ترسیم نقشه ذهنی، تکنیک گرافیکی قدرتمندیه که شاه کلیدی واسه باز کردن صندوق توانایی های بالقوه ی مغزتون به شما می بده. ابزاری که دامنه ی کاملی از مهارت های مغزی (کلمات، تصاویر، شماره ها، منطق، ریتم، رنگ و آگاهی فضایی) رو در یه مجموعه ی واحد و بسیار قوی به خدمت در می آورد. نقشه ذهنی ذهنی آیینه ایه که نشون می بده ذهن ما واقعا چیجوری اطلاعات رو پردازش می کنه و به یاد می آورد یعنی به شکلی پویا و چشمی (زمانی تصور بر این بود که این عمل به صورت خطی انجام می شه). از نقشه ذهنی می توان در تموم جنبه های زندگی، واسه بهبود یادگیری، تفکر روشن تر و افزایش کارکرد انسانی استفاده کرد. شاخه های یک نقشه ذهنی رنگارنگ و عنکبوت وار (یا شاید هم درخت وار)، واسه نشون دادن روابط، حل خلاقانه ی مسائل و کمک به یادآوری چیزی که شخص پیش از این خاطر گرفته، به دور و بر گسترده شده ان. در این مقاله، روش ترسیم نقشه ذهنی رو به صورت قدم به قدم به شما آموزش میدیم و نقاط قوت و ضعف خیلی از برنامه های نرم افزاری ترسیم نقشه ذهنی رو (که الان در بازار موجود هستن) برخواهیم شمرد.

حتما بخونین: استفاده از تکنیک اسکمپر واسه داشتن تفکر خلاق
برنامه ریزی واسه ترسیم نقشه ذهنی

۱. هواپیمایی که در آسمون پرواز می کنه
وقتی هواپیمایی رو در آسمون تجسم می کنین یا اینکه واقعا می ببینن، هواپیما در اون لحظه در نقطه ی تمرکز ذهن شما قرار داره. اما ذهن شما در اونجا متوقف نمی شه بلکه بدون این دست اون دست کردن شروع به ساختن مراجع یا تداعی هایی در مورد هواپیما می کنه. چیزایی مثل رنگ آسمون، شکل های جور واجور جور واجور هواپیما، چگونگی پرواز هواپیما، خلبان ها، مسافران، فرودگاه ها و مثل این موارد. چون افکار ما تصویری هستن و نه کلامی، این تداعی ها بیشتر به شکلی چشمی تو ذهن ما ظاهر می شن.

ذهن شما بدون این دست اون دست کردن و با رابطه دادن بین این معانی یا مفاهیم (یه جور شبکه ی ذهنی) شروع به ساختن نقشه می کنه.

۲. عنکبوت یا درختی پُر شاخه رو تجسم کنین
واسه تهیه ی نقشه ذهنی، معنی هواپیما رو در نظر بگیرین و عبارت «هواپیما» رو روی یک تکه کاغذ سفید به شکل افقی بنویسین. این بدن عنکبوت یا تنه ی درخت شماس. بعد شعاع هایی با خطوطی به رنگ های متفاوت از هواپیما به بیرون رسم کنین. اینا شاخه های درخت یا پاهای عنکبوت شما هستن. روی هر کدوم از این خطوط تداعی هایی رو که عبارت هواپیما تو ذهن شما ایجاد می کنه، بنویسین: مثلا، خلبان ها و فرودگاه ها. از هر کدوم از این خطوط هم تداعی های دیگری به ذهن تون خطور می کنه که اونا رو روی خطوط خواهید نوشت. مثلا، در مورد خلبان ممکنه به حقوق یا دوره ی آموزشی فکر کنین. نقشه به همین ترتیب گسترش پیدا می کنه.

۳. از ذهن خود همون گونه که فکر می کنین، استفاده کنین
وقتی که ذهن روی چیزی (یک ایده، صدا، تصویر، احساس و چیزای دیگه ای به جز اینا) قفل می شه، اون «چیز» در مرکز تفکر ما قرار می گیرد. ایده ها، تصاویر، احساسات و موارد بی شمار دیگری از این یک چیز پخش می شن که ذهن ما بین اونا رابطه برقرار می کنه. ترسیم نقشه ذهنی به شما کمک می کنه تا بین این تکه های جور واجور اطلاعات و مفاهیم، رابطه برقرار کنین و هرچه ذهن تداعی ها و پیوندهای بیشتری برقرار کنه، امکان به خاطر سپردن اون چیز بیشتر می شه.

۵. اطلاعات رو خلق، ثبت و هضم کنین و اون رو به بقیه ارائه بدید
ایجاد این روابط به شما امکان می بده تا هر کدوم از این کارا رو به سرعت و به شکلی مؤثر انجام بدین. به علاوه، همین طور که در حال تهیه ی نقشه هستید، این ارتباطات به صورت طبیعی برقرار می شن. مشاهدات نشون می بده که هم نوشتن و هم تصویرسازی حافظه، خلاقیت و پردازش شناختی رو بهبود می دهند. رنگ هم یک تقویت کننده ی قوی واسه حافظهه. اینا در کنار هم یک نقشه ذهنی خلق می کنن که حواس زیاد ما به اون خوراک میدن.

نقشه های ذهنی ابزارهایی واسه خلق چیزها و پیدا کردن رویکردهایی واسه حل مسائل هستن. واسه تهیه ی اینجور نقشه هایی به طوفان فکری لازم داریم. مثلا، می تونید نقشه هایی واسه جشن عروسی، دستورات غذایی جدید، کمپین تبلیغاتی، درخواست افزایش حقوق از رئیس و مواردی مثل اینا تهیه کنین. نقشه ذهنی در حل مسئله هم کاربرد داره: اموری چون مدیریت بهتر پول، بررسی وضعیت سلامت، اختلافات فردی و چیزای دیگه ای به جز اینا. از این تکنیک در تحقیقات دانشگاهی، واسه آماده کردن مقالات، نوشتن مقالات پژوهشی، آمادگی واسه امتحانات و چیزای دیگه ای به جز اینا هم استفاده می شه. واسه همه ی اینا می توان تصویر سازی ذهنی تهیه کرد.
حتما بخونین: طوفان فکری و ۱۰ تکنیک باحال و مورد استفاده در اون
نقشه های ذهنی هم اینکه ابزاری واسه ثبت اطلاعاتی هستن که مستقیما به موضوع مورد نظر مربوط می شن چون که می تونید با استفاده از این وسیله، مقادیر زیاد اطلاعات رو فشرده کنین. اونا به شما کمک می کنن فهمیده باشین که، مثلا واسه تهیه ی یک صورت جلسه، نوشتن زندگی نامه، تهیه ی رزومه و مواردی مثل این، از چه اطلاعاتی باید یادداشت ورداری کنین. هم اینکه، ثابت شده که نقشه ذهنی، واسه یادداشت ورداری تکنیک مؤثریه. به جای نوشتن تک تک کلماتی که معلم به زبون می آورد یا در کلاس گفته می شه (تفکر خطی)، عنوان موضوع درس رو در مرکز صفحه بنویسین و همون طور که درباره ی موضوعات فرعی، مثال ها، تاریخ ها و بقیه اطلاعات بحث می شه، شمام شاخه های مربوطه رو بکشین و اونا رو نام گذاری کنین.
نقشه های ذهنی به شما کمک می کنن تا به سادگی اطلاعات رو هضم کرده و بعد از اونا استفاده کنین. یعنی به شما کمک می کنه تا چیزایی مثل محتوای یک کتاب، گفت وگوهایی که با بقیه داشته اید، برنامه زمانی و مثل اون رو بهتر به یاد بیارید. هم اینکه می تونید از اونا واسه جدا سازی و بررسی موضوعات پیچیده ای چون معامله سهام، شبکه های کامپیوتری، مکانیک موتورها و چیزای دیگه ای به جز اینا استفاده کنین. در آخر، نقشههای ذهنی واسه برنامه ریزی و اجرای چیزایی مثل تعطیلات، وقت، پروژه های حساس و چیزای دیگه ای به جز اینا هم به درد بخور هستن.
نقشه های ذهنی وسایل قدرتمندی واسه ارائه ی اطلاعات هم هستن. می توان واسه ارائه دادن، پروژه های گروهی، گفت وگوهای روشن، مطالب نوشتاری و چیزای دیگه ای به جز اینا، نقشه ذهنی تهیه کرد.
۶. تهیه نقشه ذهنی به صورت دستی یا با برنامه ی کامپیوتری
دهه هاست که مردم نقشههای ذهنی رو دستی ترسیم می کنن. اما با ظهور نرم افزارهای نقشه ورداری ذهنی، خیلی از افراد شروع به تهیه ی اونا با کامپیوتر کردن. به ویژه در دنیای تجارت که، استفاده از نرم افزار واسه انجام هر کاری، از تهیه ی صورت جلسه گرفته تا مدیریت کامل پروژه به شکل نرم افزاری انجام می شه. این انتخابی شخصیه که به محیط بستگی داره. در هر حال، پیشنهاد می کنیم که سبک خود رو پیدا کنین و آزادانه اون رو به کار ببرین.

مطلب مشابه :  همه چیز برای برگزاری یک مراسم عروسی عالی

هنگام تهیه ی نقشه ذهنی، خشک و انعطاف ناپذیر نباشین. اگه اینجور کنین مغز شما فعالانه از هر دو نیم کره ی راست و چپ استفاده نمیکنه. در حالی که شما واسه تهیه ی شبکه ای از پیوندها به استفاده از هر دو نیم کره وابسته هستید (نیم کره ی راست واسه تصاویر، رنگ ها، ابعاد، تخیل و تفکر «تصویر بزرگ» و نیم کره ی چپ واسه کلمات، منطق، جدا سازی و بررسی، شماره ها و تفکر ترتیبی).

حتما بخونین: راز موفقیت خلاق ترین ذهن ها چیه؟
تهیه نقشه ذهنی به شکل دستی

۱. شکل موضوع رو نشون بدید
نقشه ذهنی باید بتونه شکل پایانی یا معماری موضوع رو نشون بده. نقشه ذهنی واسه انجام این کار، از نشون دادن اهمیت نسبی مفاهیم نسبت به همدیگه و چگونگی رابطه اونا استفاده می کنه. شما باید بتونین در مراجعات بعدی به اون تصویر، با یک نگاه به صفحه، تموم اطلاعات رو به یاد بیارین. اما اول باید نقشه رو با اومدن ایده ها و پیدا کردن روابط بیشتر گسترش بدید. شنیده اید که می گویند: «شنیدن کی بود مثل دیدن؟» این دقیقا همون کاریه که نقشه ذهنی انجام می بده: هم تصویر بزرگ و هم جزئیات مسئله رو به شما نمایش می بده.

۲. طوفان فکری برقرار کنین
می تونید پیش از شروع ترسیم درباره ی موضوع، طوفان فکری انجام بدین؛ به خصوص اگه اطلاعات خود رو از پیش ثبت و ضبط نکرده اید (مثلا، یادداشتی از جلسه ی کلاس ندارین). این کار رو می تونید به صورت انفرادی یا گروهی انجام بدین. روش کار خیلی ساده س!: هر چیزی رو که می تونید در مورد موضوع به خاطر بیارین روی کاغذ بنویسین. به جای جمله یا پاراگراف، از کلمات یا عبارات کلیدی استفاده کنین.

به خاطر داشته باشین که در این مرحله قرار نیس اطلاعات رو سازمان دهی کنین، فقط اونا رو یادداشت کنین. هنگام طوفان فکری از خود بپرسید که موضوع مورد نظر چیجوری با چیزایی که از قبل می دانسته اید مربوطه یا با اونا فرق داره.

۳. مستقیم به سراغ ترسیم نقشه برید
خیلی ها دوست دارن مستقیم برن سر «اصل مطلب.» در هر صورت، اولین کاری که واسه ترسیم نقشه ذهنی باید انجام بدین اینه که موضوع خود رو در مرکز صفحه بنویسین و دور اون دایره ای بکشین.

به خاطر داشته باشین صفحه شما باید حتما در حالت افقی قرار گرفته باشه و واسه نوشتن موضوع در مرکز، نباید بیشتر از یک یا دو کلمه استفاده کنین. تلاش کنین این کلمات رو با ساده ترین خط ممکن بنویسین تا به سرعت خونده شن. در جدا از اینکه، از صفحه ی خط دار استفاده نکنین. این کار باعث می شه وارد تفکر خطی شید. می تونید با اضافه کردن رنگ، نقشه رو باحال تر کنین. در هر نقشه دست کم سه رنگ جور واجور به کار ببرین. رنگ ها به جداسازی ایده ها و یادآوری اونا کمک می کنن.

حتما بخونین: مشکلات خلاقیت و راهکارهای مقابله با اون چیه
۴. اولین شاخه ها رو بکشین و نام گذاری کنین
کار ساده ایه: واسه هر زیرگروه اصلی مربوط به موضوع از دایره ای که به دور موضوع کشیده اید خطی به بیرون رسم کنین و با یک کلمه، عبارتی بسیار کوتاه یا یک تصویر، اون رو نام گذاری کنین. از حروف اختصاری استفاده نکنین. مثلا، در مثال هواپیما، شاخه های اصلی شما «فرودگاه ها» و «خلبان ها» هستن. در یک نقشه ذهنی تموم خطوط یا شاخه ها باید با هم در ارتباط و اولین شاخه ها از همه کلفت تر باشن.

مطلب مشابه :  بازاریابی رابطه مند و اهمیت آن در حفظ مشتریان

هر کلمه یا تصویر باید دقیقا روی شاخه ی مربوط به خودش نوشته شه.
هرجا که امکان داشته باشه از تصویر، عکس یا نقاشی استفاده کنین. مثلا، می تونید در کنار شاخه ای که زیرگروهی منفی داره یک علامت «ایست» بکشین یا یک شکلک صورت خندان واسه شاخه ای با زیرگروهی مثبت ترسیم کنین.
بوزان عقیده داره که نقشه ذهنی شبکه ای تصویریه. پس، واسه وصل کردن تصاویر به هم از فلش، علامت، فاصله و هر وسیله دیگری که به فکرتون می رسد استفاده کنین تا نقشه ی شما خیلی «تصویری» باشه.
۵. به سراغ شاخه های بعدی برید
این شاخه ها باید از قبلی ها نازک تر باشن. به چیزایی فکر کنین که به زیرگروه های اول تون در ارتباط هستن. مسائل یا واقعیت های مهم مربوط به اونا چه چیزایی هستن؟ مثلا، وقتی می گویید فرودگاه، چی به ذهن تون می آید؟ تأخیر؟ اقدامات امنیتی؟ غذای گرون قیمت؟

به تعداد این تداعی ها هم از شاخه ی «فرودگاه ها» شاخه به بیرون بکشین و اونا رو نام گذاری کنین. فقط به کارگیری رنگ و عکس فراموش نشه.

۶. به شاخه گذاری ادامه بدین
تا هرجا که دوست دارین این شاخه گذاری رو ادامه بدین. یادتون باشه، هر ردیف شاخه ها باید از ردیف قبلی نازک تر باشه. اگه چیزی جدیدی به خاطر آوردید می تونید به شاخه های قبلی اضافه کنین. حتی ممکنه یهو چیز جدیدی کشف کنین و بخواهید شاخه ای به ردیف اول اضافه کنین.

بعضی وقتا پیشنهاد می شه که زیرگروه ها رو به صورت مجموعه مراتبی بنویسین. یعنی مثلا، «تأخیر»، «اقدامات امنیتی» و «غذای گرون قیمت» همه زیرگروه های «فرودگاه ها» هستن و واسه هر کدوم یک شاخه داریم. حالا اون زیرگروهی رو که از همه مهم تر می دونین، بالاتر از همه بذارین.

۷. واسه تموم کردن کار، شاخه های بیشتری اضافه کنین یا شاخه ها رو بازبینی کنین
می تونید شاخه اضافه کنین، تصحیح کنین و لینک های جدید پیدا کنین. حتی می تونید دست آخر یک نسخه ی پاک نویس تهیه کنین. این کار به شما کمک می کنه خطاها یا اختلاف ها رو هم پیدا کنین و یک نقشه ذهنی منظم و تمیز به دست بیارید. نقشه ی درهم ریخته و نامرتب، توانایی شما رو در دیدن تصویر بزرگ یا جزئیات، پریشون می کنه. در هر صورت، از خودتون بپرسید در حال یادگیری چی هستید یا چی یاد گرفته اید. ببینین چه الگوی بزرگ تری کشف کرده اید؟

در آخر، یادتون نره که نقشه ذهنی «درست» یا «غلط» وجود نداره. فقط کافیه اطلاعات مفیدی که به اونا لازم دارین در نقشه ی شما وجود داشته باشه. هرکی به شکل ی خود نقشه ذهنی ترسیم می کنه.

حتما بخونین: بهترین تکنیکای خلاقیت؛ حس نوآوری رو در خود تقویت کنین
استفاده از نرم افزارها و برنامه های کاربردی ترسیم نقشه ذهنی

۱. نقاط قوت
نرم افزارها و برنامه های کاربردی ترسیم نقشه ذهنی، به سرعت در حال گسترش امکانات خود هستن. حتی نرم افزارهای رایگانی با توانایی های بسیار بالا وجود دارن. مثل ی این توانایی ها عبارتند از: همکاری های مجازی در زمان واقعی، طوفان فکری و بحث و گفت وگو، تصحیح نقشه ها به وسیله بقیه کاربران، وایت برد، ترسیم آزادانه در طول جلسات یا ارائه ها، استفاده شخصی با تلفن همراه، مدیریت پروژه های پیچیده از نقطه ی صفر، زمان بندی و چیزای دیگه ای به جز اینا.

از نرم افزارهای ساده تا برنامه هایی که واسه درک پتانسیل اونا به دوره ی آموزشی لازم هست هست.
تعدادی از برنامه های رده بالای این لیست رایگان هستن. بقیه هم، بسته به توانایی ها، از قیمت های پایین شروع می شن.
به سادگی تصحیح و به روز رسانی می شن و ظاهر مرتبی دارن. در بیشتر موارد هم می تونید تصویر خود رو بارگذاری کنین.
معمولا نقشه ی تهیه شده رو می تونید به صورت فایل PDF یا چندین فرمت دیگه دانلود کنین.
۲. نقاط ضعف
امکانات این نرم افزارها و برنامه ها جور واجور هستن. این باعث محدود شدن طبیعت آزاد نقشه ذهنی می شه. مثلا، یک نرم افزار به شما امکان می بده تا بین زیرگروه ها فلش بکشین، در حالی که نرم افزار دیگه اینجور گزینه ای نداره. در ترسیم نقشه ذهنی، امکان رسم این نوع لینک های تصویری مهمه.

بیشتر این نرم افزارها به شما اجازه نمی دهند جز با ماوس، با استفاده از چیز دیگری شکل خود رو رسم کنین.
یادگیری کار با اونا می تونه زمان بر باشه.
بعضی از اونا گرون قیمت هستن.
طراحی و نوشتن با دست، حافظه و توانایی های ادراکی رو بهبود می بده.
۳. نرم افزارهای رایگان رو امتحان کنین و نظرات کاربران رو بخونین
برنامه های نرم افزاری رایگان رو امتحان کنین. این باعث می شه تصوری از توانایی های این گونه برنامه ها به دست بیارین. اینطوری می تونید تصمیم بگیرین که می خواهید به سراغ نرم افزارهای غیر رایگان دیگری که کارکردهای بیشتری دارن برید یا نه. نظرات کاربران رو هم بخونین تا ببینین بقیه چه نرم افزاری رو واسه چه کاری پسند کرده ان. ممکنه یک برنامه واسه همکاری با بقیه عالی باشه اما خیلی واسه رهگیری روند پیشرفت پروژه مناسب نباشه.