نظریه های علم دینی

نظریه های مختلف درباره علم دینی وجود دارد که در ذیل به چند نمونه از آن ها اشاره می گردد.

1-  اخذ نظریه های جهان شمول از دین و جهت دهی دین به علم

دکتر گلشنی آموزه های دینی و فلسفی را به عنوان منبع معرفتی ای غیر از علم تجربی به رسمیت می شناسد و عدم توجه به محدودیت علوم تجربی، و انحصار علم به علوم تجربی را –که از آن به علم زدگی یاد می کند- از آفات مهم علم جدید می داند و لذا از زمره کسانی که می خواهند علم دینی را در پارادایم علم تجربی جستجو کنند خارج می شود. (گلشنی، 1385، ص. 158 ).

از طرف دیگر اصرار دارد که «منظور ما از علم دینی این نیست که کاوش های علمی به صورتی نوین انجام شود یا آنکه برای انجام پژوهش های فیزیکی، شیمیایی و زیستی، به قرآن و حدیث رجوع گردد و دستاوردهای عظیم علم در چند قرن گذشته، در ابعاد نظری و عملی، به کناری گذاشته شود»، و لذا از زمره کسانی که همه علوم را به علوم نقلی تحویل می کنند نیز خارج می گردد، بلکه سخن او نهادن هر معرفتی در جایگاه خویش است، به نحوی که هم به پژوهش های تجربی بها داده شود و هم محدوده تجربه شناسایی و به رسمیت شناخته شود و کار متافیزیک بر عهده تجربه گذاشته نشود. (همان، صص. 3-2 ).

2-  نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت

نظریه «قبض و بسط تئوریک شریعت» را می توان نخستین نمونه از کوششی نظام مند برای نگاه ژرف کاو در بافت معرفت دینی دانست. بی تردید، با نظر به طبیعت دشوار مطالعه معرفت شناسانه اندیشه های دینی، باید اذعان کرد که این نخستین کار، گامی است بلند که اندیشمندانه و حکیمانه برداشته شده است. اما طبیعی است که نمی توان و نباید نخستین گام را آخرین گام دانست. این نکته برای خود صاحب اندیشه نیز صادق است، تا چه رسد به دیگران و اندیشه ورزی هایی که در آینده صورت خواهد گرفت. براین اساس، نظریه قبض و بسط، همچون هر نظریه نو ظهور دیگر، محتاج تغذیه و تهذیب است تا هم قوت هایش بروز و ظهور یابد، هم ضعف هایش زایل شود و سر انجام بر پایه های خود استوار بایستد. این نظریه بر سه اصل عمده استوار است : اصل تغذیه و تلائم، اصل قبض و بسط هماهنگ، و اصل تحول. (سروش، 1375، ص. 347 ).

مطلب مشابه :  سن اغاز خواندن چه زمانی است؟

3- توجه به مراتب طولی عقل در درک حقایق عالم و تلازم همه جانبه عقل و نقل

جوادی آملی با ورودی تفصیلی به جزئیات مباحث معرفت شناسی، می کوشد مواضعی را که در باب ماهیت علم اتخاذ می کند، مبرهن سازد و نه تنها به اشکالات کلی گویانه مخالفان، بلکه به اشکالات دقیق و تفصیلی کسانی که در مبنای رئالیستی ایشان مناقشه کرده اند یا وحدت علم را در گروی موضوع علم نمی دانند و… در جایگاه یکی از پیروان فلسفه صداریی پاسخ تخصصی بدهد و با ورودی جدی به مباحث علم اصول فقه همچنین با نیم نگاهی به مباحث «الهیات» (مبحث نبوت) دیدگاه خود در باب ماهیت دین را منقح سازد تا با برقراری ربط و نسبت معقولی بین علم و دین زمینه را برای امکان و وقوع علم دینی مهیا کند. (جوادی آملی، 1386، ص. 144 ).

4- نظریه گزیده گویی دین

نظریه گزیده گویی دین، نظریه ناشناخته ای نبوده است، بلکه اندیشمندان و مفسران مسلمان، از ایرانی و غیر ایرانی، از آن سخن گفته و به آن پایبند بوده اند. برای مثال افرادی مانند علامه طباطبایی و امین خولی در دایرالمعارف الاسلامیه از دیدگاه گزیده گویی در دین سخن می گویند. (باقری، 1390، ص. 153 ).

به هر روی، در نظریه گزیده گویی، تصور بر این است که دین، عهده دار بیان هر سخنی و طرح هرگونه معرفتی نیست، بلکه سخن معینی برای گفتن دارد؛ اما در بیان این سخن، به شیوه ای روشن و مشخص سخن  به میان آمده است، نه با ابهام و ایهامی که توان تحمل هر گونه تفسیری را داشته باشد. سخن یا پیام اصلی قرآن، «هدایت انسان به ساحت ربوبی» است. به سخن دیگر، شناساندن قدر و منزلت خدا به انسان و به دست دادن دستورالعمل های فردی و اجتماعی، برای پیمودن راه خدا و تقرب به او، کاری است که دین، به طور اعم و اسلام به طور اخص، به عهده گرفته است. (همان، ص. 154 ).

مطلب مشابه :  رموز موفقیت