مقاله – تصویر بیگانگان در شعر مشروطه (سید اشرف الدین گیلانی، بهار و عشقی)- قسمت …

… پدر بگو غــرض دشمنان چــه می باشد؟ خیال مدعیان زین میان چه می باشد؟
پسر بخواب که این کار بی سرانجام است خیال مدعیـــان محو دین اسلام است
تلاششان همه این است مـــا جـدال کنیم به اسم شیعه و سنی به هم قتـال کنیم
ز دور چــون که به احـوال ما نگاه کنند به عقل و مشعــر ما خنده قاه قاه کنند
( گیلانی، ۱۳۷۱: ۲۴۹)
۴-۱-۱-۱-۱- تصویرشناسی انگلستان
انگلستان برای بسیاری از مردم ایران در عصر مشروطه، نماد سلطهگری و ویرانی است؛ مفاهیمی چون ، چپاول، تباهی، شرارت، تفرقهافکنی، اشغالگری، جنایت و تجاوز، زورگویی در اشعار سید اشرفالدین تصویرکنندهی این واقعیتها هستند. آنچه در دیوان نسیم، بسیار کاربرد دارد و به صورت کلیشه ارائه شده است بیان زورمداری و سلطهجویی این کشور استعمارگر در برابر جهل و بیخبری عده ای از مردم است. انگلستان به صورت کشوری تصویر شده است که برای تصاحب اموال دیگر کشورها مرتکب هر عمل جنایتکارانهای میشود؛ لذا تصویری که سید از این کشور ارائه میکند و به صورت کلیشه درآمده است چیزی جز فتنهانگیزی و ویرانگری نیست. نسیم این کشور بیگانه را با مفاهیم نمادینی چون: غول، زاغ، زغن و فیل تصویر میکند. این تصاویر قالبی، نمونههایی از تصاویر بستهاند. سید این تصاویر کلیشهای را در مورد دیگر کشورهای متجاوز نیز به کار میبرد. کشورهایی که عملکرد ظالمانهی حاکمانشان موجبات بدبینی عموم مردم را فراهم می ساخت.
۴-۱-۱-۲- روسیه
کشور استعماری روسیه همپای انگلستان، در تمامی عرصههای سیاسی و اجتماعی ایران عصر مشروطه، حضور داشته است. این کشور نیز که هدفی جز کسب منافع و حفظ موقعیت برترخود در ایران نداشت لطمات فراوانی بر جامعهی ایران وارد آورد و سید در جای جای دیوانش این حضور ویرانگر و استعماری را توصیف کرده است.
او که درد دین و وطن را یکجا دارد اندوه و محنت خود را از گرفتاریها و مصیبتهایی که بیگانگان و مزدوران داخلیشان مسبّب آن بودند در اشعارش به خوبی، منعکس کرده است. تصویری که سیداشرفالدین از روسیه ارائه میکند تصویری از یک اجنبی متجاوز است که ایران را پایمال ستم خود کرده است. او در مرثیه ای که برای وطن سروده است به هجوم سیلوار استعمارگران دیرین ایران یعنی روس و انگلیس اشاره میکند:
گردیده وطن غرقهی اندوه و محن وای ای وای وطن وای
دردا که رسید از دو طـرف سیل فتن وای ای وای وطن وای
بنشسته در این بوم و دمن زاغ و زغن وای ای وای وطن وای
(همان: ۲۶۶-۲۶۷)
یا در سروده ی « بی کس وطن» میتوان درد شاعر را از ویرانی وطن و اشغال آن به دست اجانب احساس کرد. در این گونه اشعار زبان و لحن او به ملک الشعرای بهار و میرزاده عشقی بسیار نزدیک میشود :
ای غرقه در هزار غم و ابتلا وطن ای در دهان گرگ اجل مبتلا وطن
ای یوسف عزیز دیـار بلا وطــن قربانیــان تو همه گلگون قبــا وطن
بی کس وطن غریب وطن بینوا وطن
مادر ببین عروس وطـن بی جهاز شد آخر بـه طعنه دست اجانب دراز شد
هر شقّه ات نصیب پلنگ و گراز شد ای خاک تو جواهر لعل و طلا وطن
بی کس وطن غریب وطن بینوا وطن
(همان: ۳۲۲- ۳۲۳)
یا در شعری دیگر از روسیه با تعبیر «کلاغ» یاد میکند که به اشغال خاک وطن دست زده است:
جای بلبل مسکیـــن در چمـــن کلاغ آمـد جـــای باده ی شیرین زهـــر در ایاغ آمد
بهر خوردن انگــــور خـــرس تر دماغ آمـد باغبـــــان بیا بنگر اجنبــــی بــه بــاغ آمد
چشم و گوش را بگشا روز میگساری نیست در جبیـن این کشتی نور رستگاری نیست
(همان: ۳۸۱)
در قضیهی به توپ بستن مجلس در زمان محمدعلی شاه سید اشرف الدین روسیه را در این اقدام وحشیانه دخیل میدانست. دراین ماجرا، کلنل لیاخوف روسی ، به دستور محمدعلی شاه مجلس ملی را به توپ بست و طی آن تعدادی از روزنامه نگاران و نمایندگان مجلس را کشت. سید با اشاره به این ماجرا، خطاب به شاه ایران میگوید:
خســروا ای که مالک رقـابی ای که با مـــا به قهر و عتابی
چند گویی شها چون کنم من نهرها جاری از خون کنم من
ای شهنشاه با حشــمت و فــر ای مهیــن پور سلطان مظفــر
مسلمیـــن را مپنــــدار کافـــر نام قمـــری منه بر غــــرابی
(همان: ۴۳۹)
حادثهی به توپ بستن حرم امام رضا(ع)، توسط عمال روسیه، موضوعی است که سید اشرف الدین در چندین سروده به آن پرداخته است. با توجه به ارادت او به ائمهی اطهار، این عمل روسیه خشم و نفرت او را نسبت به آنان برمیانگیخت. او به تزارهای روس هشدار میدهد که درافتادن با آل علی(ع) نابودی حتمیشان را در پی خواهد داشت. تصویر سید از روسها در این اقدام ناپسند، تصویر انسانهایی هتّاک، خونریز و بیتوجه به اعتقادات و ارزشهای سایر ملل تلقّی شده است . آنها بیگانگانی هستند که با این اقدامشان جگر ایرانیان را کباب کردند ودلشان را دردمند؛ ولی با وجود همهی این تجاوزات گویی ایرانیان در خواب سنگینی فرورفته یا جرأت مقابله با روسها را نداشتند:
در هزار و سیصد و سی شـــاه روس حمله ور گردید سوی ارض توس
مرقـــد شاه رضـــا از توپ کیــــن شد مشبـّــک از جفـــای مشرکین
ای بسا خون ها درون صحن ریخت رشته ی افکار نورانـــــی گسیخت
(همان:۲۰۹)

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  ۴۰y.ir  مراجعه نمایید.