سامانه پژوهشی – تصویر بیگانگان در شعر مشروطه (سید اشرف الدین گیلانی، بهار و عشقی)- قسمت …

دوره ی پهلوی تازه کرد عادت دوره ی ناصـری
نام مردم نهد بلشویــک این زمان دشمن مفتــری…
آخرِ نام هرکس که بـود کاف کافـی بــود داوری:
بلشویک است و یـار لنین خصــم سرمایه و قلـدری
بایدش بی محابا بکشت از ره امنیــت پـــروری
(بهار، ۱۳۸۷: ۴۵۴)
بهار از پیروزی انقلاب روسیه و پاره شدن زنجیرهای استعمار روسیهی تزاری ابراز شادی و مسرت میکند(فلاح، ۱۳۸۳: ۲۰۹). ملک الشعرای بهار در قصیدهی « فتح ورشو» نیز به بیزاری خود از روسها اشاره دارد و از پیروزی آلمانها ابراز مسرت میکند. آزادیخواهان ایران همواره به علت اعمال خشونتآمیز روسهای تزاری در ایالات شمال ایران و قرارداد ۱۹۰۷م. روس و انگلیس، که احساسات آنها را جریحهدار کرده بود از فتوحات آلمان و متحدانش و شکست روس و متفقین استقبال میکردند. بهار این قصیده را در بحبوحهی فتوحات آلمان، به مناسبت سقوط شهر «ورشو» به دست آنها و نکوهش تزار روس و روس تزاری ساخت و در روزنامهی نوبهار انتشار داد:
قیصر گرفت خطهی ورشـــــو را در هـــم شکست حشمت اسلـــو را
جیـش تــــزار را یُرشش بگسیخت مسکف ز کف گذارد مسکـــو را
روس آن که در لهستان چنگالش برتــافت دست چنــدین خســرو را
ورشو که بد عروس لهستان، گشت هم خوابه ی آن یله شده ورزو را [۵]
(همان : ۲۳۰-۲۲۹)
قصیدهی« یک صفحه از تاریخ» که در سال ۱۳۲۸ ش. سروده شده است به وقایع سال ۱۳۲۴و ۱۳۲۵ ش. و اشغال آذربایجان به وسیلهی قوای روس و تشکیل حکومت «پیشه وری» در آن سامان و قضایای نفت شمال و مسافرت قوامالسلطنه به مسکو و بالاخره لشکرکشی به آذربایجان و فرار «پیشه وری» و دوباره پیوستن آذربایجان به پیکره ی ایران اشاره دارد:
جرم خورشید چو از حوت به برج بره شد مجلس چــاردهم ملعبه و مسخره شد
آذر آبــــادان شد، جایگه لشکــــر روس دستهی پیشه وری صاحب فری ، فره شد…
کاروانی همه از ری به سوی مسکو رفت جملهی خــاطرها مستغرق این خاطره شد
(همان:۵۹۷-۵۹۶)
قصیدهی «تاریخچهی انقلاب مشروطه»، تاریخچهی مشروطیت ایران است. این قصیده، در سال ۱۳۲۱ ش. به هنگام اشغال ایران به دست قوای روس و انگلیس در جنگ جهانی دوم سروده شده است. در این قصیده نیز میتوان تأثر فراوان بهار را از سقوط وطن و گرفتاری آن به چنگ اجانب احساس کرد. تصویر روسیه در این شعر به عنوان دشمن و عامل فتنه در آن ایام کاملاً مشهود است:
دریغـــا که بگذشت عهد جوانی درآمـــد ز در پیــری و ناتوانـی…
دو ده ساله بودم که آشفت ایــران برآمـــد ز ری بانگ عالـی و دانی
به مشروطـــه بر پیشوایـــان شیعــه بـــدادند فتـــوی و گشتند بـــانی
دو سال دگــر انقلابی به پـــا شد که شه عهد بشکست در ملک رانی
سپس فتنه نو شد به هنگام شوستـر [۶] کجا بد تــــزار اندران فتنــــه بانی
سه سال دگر جنگ بین الملل زد شــــرار از اقاصی جهـان تا ادانی
غمی گشت ایران که دشمن درآمد زهـــر سو در این کشـــور باستانی
(همان:۵۵۹- ۵۵۸)
قصیدهی « ای وطن من» شعر دیگری است که ملکالشعرای بهار در آن عشق و علاقهی خود را به وطن ابراز میدارد. بهار گویی آرزویی جز آزادی و آبادی وطن نداشته بود؛ او هرگز نتوانسته بود اشغال کشورش را به دست بیگانگان تحمّل کند. در همه‌ی تصاویری که بهار در اشعارش به نمایش میگذارد، بیگانگان متجاوز و اشغالگر محکوم شدهاند و تصاویر آنان تصویری اهریمنی است. قصیده مزبور نیز زمانی سروده شد که لشکریان روس تزاری به بهانهی حفظ اتباع خود در خراسان در سال ۱۲۸۹ش. به خراسان و نواحی شمال ایران گسیل شده بودند. شاعر احساس عمیق عاطفی خود را به وطن اشغال شده ابراز داشته است؛ او وطن را به مردهای تشبیه میکند که در رثایش هزاران مرثیه سروده، اما اشک کسی جاری نشده و بارها هشدار داده، اما گوش کسی به هشدارهای او بدهکار نبوده است (رضایی، ۱۳۹۲: ۸):
ای خطهی ایران مهین، ای وطــن من ای گشته به مهر تو عجین جان و تن من
تا هست کنار تو پر از لشــکر دشمن هرگز نشود خالی از دل محـــن من…
بسیار سخن گفتم در تعــــزیت تــــو آوخ که نگریاندکســی را سخـــن من
(بهار:۱۳۸۷: ۱۷۵- ۱۷۶)
۴-۲-۱-۲- ۱- تصویرشناسی روسیه
روسیهی تزاری، کشوری بود که بهشدّت با استقلال و تمامیت ارضی ایران مخالف بود. روسیه نیز همچون انگلستان در تلاش بود تا بیشترین سهم را از اوضاع آشفتهی ایران کسب کند؛ از سویی دیگر ناکارآمدی سیاستهای پادشاهان دورهی قاجار و جهل و بیخبری تودهی مردم موجب شد تا این کشور استعماری نیز چون انگلستان درصدد غارت منابع ملی ایران برآید.
رقابت روسیه با انگلستان برای چپاول ایران، موجب بروز مصائب فراوانی برای ایرانیان شد. بهار با آگاهی از این توطئهها، در دیوانش به طور گسترده، سعی در آشکارکردن ماهیت واقعی این کشور بیگانه داشت. تصویر بهار از این کشور بیگانه، از نوع تصاویر بسته است چرا که ماهیت تجاوزکارانه و توسعه طلبانهی روسیه، بهطور متداول، در اشعار او تکرار میگردد و برای بیشتر مردم ایران نیز ماهیت و نقش استعماری این کشور بیگانه کاملاً آشکار بوده است.
توسعه طلبی، دشمنی با ملتهای ضعیفتر، فتنه انگیزی و رقابت برای غارت بیشتر برای کسب حداکثر منافع و سرکوب هر نوع جنبش های آزادی خواهی ویژگی های ثابت این کشور بیگانه است. ملکالشعرای‌بهار نیز با ذکر این خصوصیات تثبیت شده از این کشور متجاوز و استعماری، تصویری ثابت و کلیشه ای از آن، در دیوانش ارائه کرده است. به گونه ای که نام روسیه یادآور و مترادف ظلم و بیداد و تجاوز و غارت برای ایرانیان گردید.
در دیوان بهار، اشعار اجتماعی و مضامیت وطنی فراوان است و به دفعات درد و رنج خود را از حضور بیگانگان در خاک وطن بیان میکرد؛ نتیجهی همه ی این تصاویر، نفرتی است که جامعهی ایرانی از این کشور بیگانه، در آن عصر، در اذهان خود ثبت و ضبط کرده است.
۴-۲-۱-۳- چین
بهار در چندین جای در دیوانش، از چین نام برده است .تصویری که بهار از چین در اشعارش ارائه داده سرزمینی سرشار از رنگ و تنوّع است. این کشور، مرکز پارچههای گرانبها، جایگاه مُشکهای خوشبو، مهد نگارگری و زیبایی است. در قصیدهی « یا مرگ یا تجدّد» که در آن مفاسد کشور ایران را خطاب به شاه وقت بیان میکند وضع و حال کشورهای چین و هند را نیز بیان میدارد که در آن ایام وضعیتی بهتر از ایران داشتند:

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.