فایل – تصویر بیگانگان در شعر مشروطه (سید اشرف الدین گیلانی، بهار و عشقی)- …

از پی زر کس نکند آنتریک مقصد احرار بود نام نیک
(همان: ۲۹۷)
همین فردا شود غوغا پدیدار میتینگ و کنفرانس و نطق و اشعار
(همان:۲۸۹)
چو گفتی دور شو از من ، همانا من دوایی را که جستم بهر دفع میکروب آشنایی را
(همان: ۲۶۶)
کرد ز نیرو پخت و پز با سوسیال گفت با آنها روَم در یک جوال
(همان: ۲۸۰)
کاربرد فراوان این واژهها در آن زمان نیز رایج بود چراکه زبان فرانسه به عنوان زبان دوم در مدارس ایران تدریس میشد و فعالیت معلمان فرانسوی در دارالفنون و تحصیل هزاران ایرانی در علوم فرانسه در آن زمان گسترش یافته بود.
عشقی در منظومهی « رستاخیز شهریاران ایران» ضمن اعتراض به بیتوجهی ایرانیان به آثار تاریخی و باستانی ایران، فرانسویها را در مقابل، نسبت به حفظ آثار تاریخیشان قدردان توصیف میکند:
برج ایفل ز صنادید « گل و گلوا» گل بر ســـــــر مقبرهی ناپلئــــــون می ریزد
تخت جمشید ز بی حسّی ما بر سر جـم خشت با سرزنش از سقف و ستون می ریزد
( همان: ۲۳۳)
از دیگر موضوعاتی که تحت تأثیر بیگانگان در اشعار عشقی جلوهگر است تأثیرپذیری این شاعر از مکاتب ادبی غرب به‌ویژه رمانتیسم است. با وجود اینکه منشأ این مکتب، انگلستان بود ولی به سرعت در دیگر کشورهای اروپایی و به‌ویزه فرانسه، گسترش یافت . عشقی به دلیل سکونت در ترکیه و آشنایی با زبان فرانسه، با ادبیات جدید ترکیه و اروپا آشنا شد. «عشقی هم‌چون انقلابیون فرانسوی فریاد میزد: ما نمیترسیم، ما مرگ را حقیر میشماریم ما میل داریم که در راه وظیفه کشته شویم، به شهادت برسیم، این منتهای آمال ما و رفقای ما خواهد بود» (جعفری، ۱۳۸۶: ۱۰۱).
منظومهی« ایده آل یا سه تابلوی مریم» مهمترین جلوهی رمانتیسم در اشعار عشقی است. این منظومه از جمله زیباترین آثار میرزاده عشقی است که شاخصهای نوگرایانه و رمانتیک روش ادبی او را باز نموده است( مدرسی – صمدی،۱۳۹۱: ۲۳).
به جز مکتب رمانتیسم اشعار عشقی از دیگر مکاتب ادبی اروپا چون: رئالیسم، سمبولیسم، پست مدرنیسم نیز تأثیر پذیرفته است که اکثر این مکاتب در فرانسه رشد و گسترش یافتند.
۴-۳-۳-۱-۱- تصویرشناسی فرانسه
وجههی ذهنی عشقی در مورد کشور بیگانهی فرانسه، با توجه به آشنایی او نسبت به زبان و فرهنگ آن کشور و عدم دخالت مستقیم در امور داخلی ایران تصویر منفی نمی باشد. تصویر فرانسه در آثار میرزاده عشقی به همان شکلی ارائه شد که این کشور بیگانه از خود صادر کرده است و این تصویر یه همان شکل در ذهن عشقی و دیگر ایرانیان پذیرفته شد. این دگر تصویر ایجاد شده، نتیجه ی آشنایی عشقی با زبان، فرهنگ و ادب آن سرزمین و فعالیت های معلمان و استادان فرانسوی در مدارس ایران و از جمله دارالفنون است.
۴-۳-۳-۲- داروین
داروین دانشمند انگلیسی، بنیانگذار « نظریهی تکامل» است. بر طبق نظریهی او اجداد انسان به نسل میمون برمیگردد. در نظریهی او تمامی اختلافات اساسی انسان و حیوان، نفی شداست. او انسان را نوع تکامل یافتهی حیوانات ناقص تر معرفی میکند. داروین با توجه شباهتهای جسمی و روحی میان انسان و میمون نتیجه گرفت که هیچ دلیلی وجود ندارد، انسان را از مجموعهی موجودات طبیعی استثنا کنیم.
عشقی گویی با این نظریه آشنا و به آن معتقد است؛ لذا در مقابل دیدگاه دینی که نظری برخلاف این دارد در شعر «رخسارهی پاک» با توجه به نظریهی داوین میگوید:
قصه ی آدم و حوای دروغ است دورغ نسل میمونم و افسانه بود از خاکم
(عشقی،۱۳۵۰: ۳۶۹)
او در مثنوی « نکوهش نوع بشر» نیز بر این اعتقاد تأکید می کند:
به پندار دانای مغرب زمین پدیدآور پند نو داروین
زمانه زمیمون دُمی کم نمود سپس نا سزا نامش آدم نمود
(همان:۳۹۵)
عشقی با اعتقاد به این دیدگاه، نسبت به کلیهی دیدگاههای دینی و اسلامی با دیدهی تردید و انکار مینگرد و به نوعی الحاد دچار میشود:
من که خندم نه بر اوضاع کنون می‌خندم من بدین گنبد بی‌سقف و ستون می‌خندم
تو به فرمانده‌ی اوضاع کنون می‌خندی من به فرماندهــــی کن فیکون می‌خندم
(همان: ۳۷۶)
۴-۳-۳-۲-۱- تصویرشناسی داروین
تصویری که عشقی از داروین به عنوان یک بیگانه ارائه میدهد، تصویر شخصیتی نوآور و اندیشمند و صاحب نظر است. این تصویر با جهانبینی عشقی تناسب و هماهنگی کامل دارد. داروین که در کشور خود نیز به عنوان دانشمندی بزرگ، شناخته شده بود، دگر تصویر او نیز به همان شکل در ذهن میرزاده عشقی نمود پیدا کرده است و استدلال های این اندیشمند غربی مورد پسند او واقع شده است.
۴-۳-۳-۳- بوآلو
عشقی در شعر« اَبلهترین حیوانات» با اشاره به « بوآلو» شاعر و منتقد فرانسوی، دیدگاه خود را که تحت تأثیر ابن شاعر فرانسوی است بیان و انسان را ابلهترین حیوانات معرفی میکند. بوآلو که یکی از بزرگان ادب و از معروفترین شعرای کلاسیک فرانسه است ذوقهای ساختگی، بیمایه و تحمیلی را که از برخی کشورهای اروپایی به فرانسه راه یافته بود مردود شمرد و با وجود مخالفت محافل ادبی و حتی آکادمی فرانسه، راه سادگی و طبیعی را ارائه داد. او زمانی جز هجویات نسرود و با روشی منظم و طنزی لطیف دربارهی شاعران مورد توجه به قضاوت پرداخت و نظر مردم را به خود جلب کرد.
عشقی تصاویر این شاعر فرانسوی را که با دیدگاههای او نزدیک است در شعر خود ارائه میکند و به باورها و نظرهای خود و این شاعر اشاره دارد:
بوآلــــــــــو شاعرگویــــــــای مغـرب حکیـــــم بخــــــرد دانــــای مغرب
دراین نکته چه خوش گفت این سخن را که بس خوش آمد از این نکته من را: