تحقیق دانشگاهی – جایگاه عدالت به مثابه قاعده فقهی نزد مذاهب اسلامی۹۲- قسمت ۲

اما باید گفت: درحقیقت دیدگاه عمومی اندیشمندان اسلامی عکس این مطلب است و اکثرآنها به وجود تعریف و تفسیر مفهوم عدالت در متون اسلامی اذعان دارند. از سویی حتی دیدگاههایی که قائل به وجود تفسیر عدالت در متون دینی نیست، منکر امکان تحدید دایرهی عدالت و تشخیص میزان و معیارهای کاربردی آن نیست.
۱ـ۱ـ۲٫ عدالت در لغت
از لحاظ لغوی “العدل” اسم مجردی است که به معنای راستی، درستی، دادگری، داد و … میآید.
مؤلف لسان العرب مینویسد:
«عدالت؛ ضد ظلم و دادگری مترادف فارسی آن است. عدل به معنای راستی، درستی، دادگری، داد، همتا، لنگه، میانه روی و مساوات آمده است.»[۶]
ابن منظور،”اعتدال” را حد وسط در میان دو وضعیت یا حالت در اندازه گیری و چگونگی میداند، و آنچه مایهی اعتدال در نفس انسانی میشود را، عدالت مینامد.[۷] همین نویسنده ظلم را تجاوز از حد و گذاشتن چیزی در “غیر ما وضع له” و در محل نامناسب معنا میکند.[۸]
یکی از فرهنگها در شرح معنای لغوی عدل مینویسد:
«عدل؛ یعنی معادل، متعادل، حد وسط، ضد جور و شایستهی گواهی دادن و … در حکمت عملی، عدل مقابل ظلم است و به معنای احقاق حق و اخراج حق از باطل است و امر متوسط میان افراد و تفریط را نیز، عدل گویند.»[۹]
فرهنگ دیگری دراینباره آورده است:
«عدالت در لغت به معنای راستی[استقامت] و در شریعت به معنای راستی در راه حق و دوری از مانع و برتری دادن عقل بر هواست … عدالت از این جهت که مصدر است مترادف عدل است و عدل عبارت است از اعتدال، راستی و میل به حق، و حد وسط بین دو طرف افراط و تفریط است.»[۱۰]
راغب اصفهانی نیز، در معنای عدالت مینویسد:
«العداله و المعادله لفظی است که در حکم و معنی مساوات است و به اعتبار نزدیک بودن عدل به مساوات در آن مورد هم به کار میرود.”عدل” در چیزهایی که با بصیرت و آگاهی درک میشود، به کار میرود، مثل احکام و “عدل” به کسر (ع) در چیزهایی است که با حواس درک میشود، مثل اوزان، اعداد و پیمانه ها.»[۱۱]
همچنین خدوری از نظر لغوی پنج معنا برای عدل درنظر گرفته است:[۱۲]
۱ـ راست کردن یا راست ودرست قرار گرفتن و نشستن، اصلاح کردن و یا ایجاد تغییر.
۲ـ گریختن یا منحرف شدن ویا برگشتن از یک مسیر غلط به مسیر صحیح دیگر.
۳ـ برابر، معادل همرتبه و همانند بودن یا برابر کردن.
۴ـ توازن یا تعادل ایجاد کردن یا موزون بودن.
۵ـ سرانجام عدل، ممکن است به معنای مثال یا شبیه باشد.
۱ـ۱ـ۳٫ عدالت در عرف عام
در عرف عام “عدل” به معنای رعایت حقوق دیگران در برابر ظلم و تجاوز به کار میرود ، ازاینرو عدل را به معنی “اَعطاءَ کُلُّ حَقٍّ حَقَّه ” گرفتهاند، و برخی درمعنای عدل توسعه داده اند و آنرا به معنای “هرچیزی را در جای خود نهادن یا هر کاری را به وجه شایسته انجام دادن” به کار برده اند.[۱۳]
علامه طباطبایی، در یک تعریف مشهور عدالت را چنین توصیف کردهاند :
«وهی اعطاءُ کُل ذی حقّ مِن القویِّ حَقَّهُ ، وَ وَضَعُهُ فی موضع الذی یَنبغی لَهُ .»[۱۴]
عدالت دادن حق به صاحب حق، وقرار دادن آن در موقع و موضعی است که سزاوار آن است.
به گفتهی برخی از پژوهشگران عبارت: “وضع هر چیز در منزلت و جایگاه شایسته اش” ، به تبیین حقیقت عدل در “هست ها” یعنی در عرصهی جهان بینی میپردازد و عبارت “اِعطاء کل ذی حق حقه” به تحقیق عدالت در “باید ها و احکام و اخلاق” نظر دارد.[۱۵]
۱ـ۱ـ۴٫ مفاهیم گستردهتری از عدالت
۱ـ۱ـ۴ـ۱٫ عدالت از دیدگاه امیر المؤمنین علی(علیه السلام) (بزرگترین مجری عدالت)
عدالت به مثابهی تقوی:
امام علی(علیه السلام) در بیان صفات متقین میفرماید:
«متقی، خویش را به عدل ملتزم ساخته و اولین گام عدالت او، آن است که هوی و خواهش نفس را از خود دور کرده، حق را بیان میکند و بر اساس آن رفتار مینماید.»[۱۶]
به عبارت دیگر امام تقوای الهی را شروع عدالت قلمداد کرده است. بنابراین یکی از معانی عدالت در نگاه امام علی (علیه السلام) همان تقوای الهی و دوری از فریبکاری و ستم پیشگی است.
عدالت به مثابهی حکمت:
شاخص دیگری که میتوان برای توضیح مفهوم عدالت از دیدگاه امام علی(علیه السلام) به آن اشاره کرد پاسخی است که امام به یک پرسش بیان نموده است.
از ایشان سؤال شد از میان عدالت و بخشش کدام برتر و ارزشمندتر است، امام علی (علیه السلام) در پاسخ فرمودند:
«عدل چیزها را در جای خود مینهد و بخشش آن ها را از جای خود بیرون مینهد، عدل قانون و مدیری عام است[ برای همگان] و بخشش تنها یکی را بهره میدهد که به او بخشش شده باشد[ نصیب ویژهای است]، پس عدل ارجمندتر و برتر میباشد.»[۱۷]
در نگاهی فلسفی این تعریف از عدالت، مرادف حکمت قلمداد شده و به این ترتیب کار عادلانه، کار حکیمانه تلقی میگردد، زیرا در این معنی، عدالت یعنی هرچیزی را به جای خود نهادن (وَضع الشیء فی موضِعه) و یا هر کاری را به وجه شایسته انجام دادن میباشد.
استاد مطهری در توضیح این حدیث میگوید:
امام علی (علیه السلام) عدل را از بخشش بالاتر میداند و برای آن دو دلیل ذکر میکند:
یکی؛ این که عدل، جریانها را درمجرای طبیعی خود قرار میدهد اما جود [بخشش] جریانها رااز مجرای طبیعی خود خارج میسازد. زیرا مفهوم عدالت این است که استحقاقهای طبیعی و واقعی در نظر گرفته شود و به هر کس مطابق آنچه برحسب کار و استعداد، لیاقت دارد، داده شود.
دلیل دیگر این که؛ عدالت قانونی است عام و مدیری است کلی که همهی اجتماع را در برمیگیرد اما جود، یک حالت استثنایی و غیرکلی است که اگر جنبهی قانونی و عمومی پیدا کند دیگر جود نیست.[۱۸]
عدالت به مثابهی انصاف:

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  jemo.ir  مراجعه نمایید.