شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا ۱۳ هجری بر …

۳-۱٫ نوع و روش تحقیق ۱۱
۳-۲٫ جامعه مورد مطالعه ۱۱
۳-۳٫ نمونه و روش نمونه گیری ۱۱
۳-۴- ابزار جمع آوری اطلاعات (مشاهده, مصاحبه, پرسش نامه, اسناد و …) ۱۱
۳-۵٫ شیوه انجام تحقیق ۱۱
۳-۶- روایی و اعتبار ابزار جمع آوری اطلاعات و داده های بکار رفته در تحقیق ۱۱
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته‌های پژوهش
۴-۱ مقدمه ۱۳
۴-۲٫ تحلیل داده ها بر اساس پرسش های اساسی ۱۳
فصل پنجم: بحث و نتیجه‌گیری و پیشنهاد
۵-۱٫ یافته ها و نتایج تحقیق ۱۳۸
۵-۲٫ پیشنهادهای کاربردی و تحقیقاتی برای پژوهش های آتی ۱۳۹
منابع و مآخذ ۱۴۰
ب
فصل اول: معرفی پژوهش

  1. ۱- مقدمه

در میان ادیان آسمانی، اسلام بیشترین سفارش را درباره آموختن علوم دارد. در آیات و روایات بسیار دیده و شنیده‌ایم. بزرگان علم و دین نیز در پرورش شاگردان خویش بر این مهم تأکید پیوسته داشته‌اند. علم پزشکی در جامعه اسلامی سده های نخستین به‌دلیل ماهیت آن اقبال بیشتری نسبت به علوم دیگر داشته است. پزشکی در آن زمان به عنوان یک علم وارداتی بود که همراه خود پزشکانی غیر مسلمان و اغلب مسیحی را از غربِ عالَم به سرزمین‌های اسلامی از جمله ایران کشاند. مسلمانان بویژه ایرانیان سهم بیشتری در ترویج و تنقیح و ترجمه متون پزشکی وارداتی داشتند.
نخستین ترجمه شناخته شده در علم پزشکی«تفسیر کتاب اهرن بن اعین» است که در عهد بنی امیّه توسط ماسرجویه از اهالی بصره از سریانی به عربی برگردانده شد و مورد توجه اهل دانش قرار گرفت. پس از تأسیس بیت الحکمه در بغداد، پزشکان دانشگاه جندی شاپور به آنجا فرا خوانده شدند تا با تحقیق و ترجمه کتابهای پزشکی و دیگر علوم سایر اقوام به زبان عربی در پی ریزی پایههای تمدّن بزرگ اسلامی اقدام نمایند. به زودی آثار دو چهره درخشان پزشکی یونان یعنی بقراط و جالینوس به عربی ترجمه شده و از منابع پزشکی اسلامی به شمار آمد. دانشمندانی چون محمّد بن زکریای رازی، ابن ابی صادق و ابن میمون بر آثار بقراط حکیم شرح نگاشتند(عرفانیان،۱۳۸۰،ص. ۸)
مشهورترین مترجم این دوران حنین بن اسحاق است. او با همکاری پسرش اسحاق بن حنین ترجمه متون معتبر یونانی و سریانی را عهدهدار شد و افزون بر ترجمه به کار طبابت نیز اشتغال داشت. مسلمانان با در اختیار داشتن منابع سرشار و معتبر یونانی، سریانی، ایرانی و هندی بسیار زود صاحب تألیفات فراوانی در این علم شدند و پزشکی و مشتقّات دیگر این علم چون جرّاحی و داروشناسی را به اوج خود در آن دوره رساندند.(همانجا)
نخستین اثر بزرگ و ارزشمند طبّ اسلامی کتاب«فردوس الحکمۀ» است که توسط علیّ بن ربّن طبری به سال ۲۳۶ هجری قمری تألیف شد. شاگرد وی محمّد بن زکریّای رازی در اواخر سده سوم و اوایل سده چهارم شروع به تألیف کتابهای مهم طبی خویش نمود. «الحاوی» دائرۀ المعارف مفصّل و بزرگی در علم پزشکی محسوب میشود. از آثار دیگر او میتوان از کتابهای«الطب المنصوری»، «من لایحضره الطبیب»، «الفاخر فی الطب» نام برد.(همانجا)
از دیگر پزشکان پس از رازی، علی بن عبّاس مجوسی صاحب کتاب«کامل الصناعه فی الطب» است.
علم پزشکی در پایان سده چهارم و آغاز سده پنجم توسط ابن سینا به اوج رسید. او با نگاشتن آثاری چون کتاب«قانون»، «تشریح الاعضاء»، «رساله جودیه» و«رساله نبض» به علم پزشکی اعتبار خاصی بخشید و در ساماندهی منطقی و علمی این علم نقش بسزایی داشت.
در داروشناسی، ابومنصور موفق بن علی هروی کتاب«الابنیۀ عن حقایق الادویۀ» را به فارسی نگاشت و در آن بسیاری از اصطلاحات طبی متداول آن زمان فارسی زبانان را گنجاند. سیّد اسماعیل جرجانی در سده ششم، ذخیره خوارزمشاهی، الاغراض الطبیعۀ و المباحث العلائیه و خفی علائی را تألیف کرد. پس از آن پزشکانِ مسلمان کتابهای گوناگون دیگری در این علم ارائه نمودند که بسیاری از آنها شروح و حواشی است بر کتابهای سابق.
حکمای ایرانی سهم عمده ای در گسترش عقلانیت اسلامی و فضای علمی ، فرهنگی و اجتماعی دکن داشته اند.ایشان هم چنین به نحو چشمگیری در تولید متون علمی و پزشکی فارسی سهیم بودند. طب اسلامی در هند پس از دورۀ نامدارترین پزشکان ایرانی از قبیل رازی (۲۵۱-۳۱۳ق.)مجوسی( -۳۸۴ق.)ابن سینا (۳۵۹-۴۱۶ق.)رواج پیدا کرده بود.هنگامی که طب اسلامی به هند رسید اروپای جنوبی تازه ترجمۀ آثار علمی و طبی عربی به لاتین را آغاز کرده بود.در طول دوره حکمرانی سلطان ایل توت میش (۱۲۳۶-۱۲۱۱م)قدیمی ترین اثر فارسی شناخته شده درزمینه پزشکی دردورۀ پادشاهی دهلی نگاشته شده بود ،این کتاب ترجمۀ فارسی «کتاب الصیدلیه»اثر معروف بیرونی (۳۵۲-۴۲۷ق.)در زمینۀ داروشناسی می باشد.آثار بیرونی در بر دارند ی تعداد معیّنی از داروهای هندی و نامهای سانسکریت آنهاست.دربار دهلی گجرات به عنوان اولین مرکز عمدۀ مطالعات پزشکی و ادبیات در شمال هند ظاهر شدند.سنت علمی اسلامی در ناحیۀ دکن بعد از حکمرانی محمد بن طغلوق(۱۳۵۱-۱۳۲۵م)- کسی که مرکز حکمرانی را از دهلی به دولت آباد منتقل کرد- اما بویژه در زمان سلطان بهمنی که مرکز حکومت را در گلبرگ و سپس بیدار قرار داد،شکوفایی چشمگیری در متون پزشکی در هند در دورۀ امپراطوری مغول(۱۸۵۷-۱۵۲۶م) که حامیان سرشناس علم و هنر بودند اتفاق افتاد.در حالیکه در دکن سنت نیز ادبیات عمده ای بود که بصورت مستقل از دربار که در پی سقوط قدرت بهمنی و به طور خاص در دورۀ حکومت نظام شاه(۱۶۳۳-۱۴۹۱م)که بر احمد نگر و دولت آباد فرمانروایی می کرد. عادل شاه بیجا پور(۱۶۸۶-۱۴۹۰م)و قطب شاه گُلکُنده(۱۶۸۷-۱۵۱۲م)ظهور پیدا کرد.مغول و این ناحیه دکن به صورت شهرهای ثروتمند و مراکز تعقل درآمدند که مستعد و آماده جذب علمای مسلمان از مهمترین مراکز علمی ایران و آسیای مرکزی شدند. متون پزشکی فارسی نوشته شده در طول دوره مغول در هند احتمالا ارتباط بیشتری با موضوع دارند تا آثاری که درهمان زمان یعنی در دورۀ صفویه و پس از آن در ایران گرداوری شده بود و به طور محسوس در خارج از هند شروع به انتشار کرد.حقیقت این است که مجموعه آثار خطی ایرانی بخش قابل توجهی از متون پزشکی نوشته شده در هند را حفظ کرده است.به این ترتیب انتشار علوم اسلامی در دکن شدیدا با مهاجرت دانشمندان از مراکز هدایت فکری ایران و آسیای مرکزی پشتیبانی می شد.بخش عظیمی از پزشکان مسلمان دکن، عضو خانواده اشرافی مسلمان بودند.آنها بخشی از نخبگان مهاجر ایرانی،ترک،عرب،افغان و اعقابشان را تشکیل دادند.در جامعه مسلمان هند خانواده های اشرافی خارجی و هندیان کاستِ بالای جامعه که به اسلام گرویده بودند،بی تردید جایگاه اجتماعی و نقش فرهنگی بالاتری را نسبت به باقی جمعیت ایفا نموده اند.در میان خانواده های اشرافی مسلمان هندی،دوره تحصیل پزشکی-حکیم-در کنار عربی و فارسی،تحصیل مهمترین علم اسلامی و آموزه های مذهبی به شمار می رفت.تعداد زیادی از پزشکان سرشناس مسلمان هندی دانشمندان،سیاستمداران،عرفا،کیمیاگران،شاعران وتاریخدانان مهمی بودند. دانشمندان شیعه که از عراق مهاجرت کرده بودند،نقش عمده ای در توسعه فضای علمی اسلامی دکن ایفا کردند.این فقط یک جنبه از تاثیر عظیم شیعه در زندگی عقلانی و مذهبی دکن بود.مهاجرت دانشمندان شیعی از ایران با عنایت به این حقیقت بود که برخی از سلاطین دربار دکن،شیعه را به عنوان دین رسمی خود انتخاب کردند.به طور خاص قطب شاه متناوبا عادل شاه و نظام شاه چنین عمل کردند.این مساله همزمان با ظهور صفویه در ایران بود که با دربارهای مستقل دکن روابط دیپلماتیک برقرار کردند.در دربار دکن مناصب مهم سیاسی و اداری به شیعیان مهاجر اعطا می شد که به سرعت بخش برجسته ای از خاصان (نخبگان)مذهبی،علمی و سیاسی در منطقه شدند.سلاطین مسلمان بخش عمده ای از متون علمی و پزشکی را که در هند و دکن گردآوری شده بود مورد حمایت قرار دادند و سرشناس ترین پزشکان به گروه آنها پیوسته بودند.
بعد از کتاب عیون الانباء فی طبقات الاطباء ابن ابی اصیبعه(۵۹۶-۶۸۸ق.) و ذیل آن و تحقیق الاطباء و الحکماء سلیمان بن حسان اندلسی معروف به ابن جلجل- که همگی به زبان عربی هستند- چند کتاب طبقات هم به زبان فارسی تألیف شده، برخی مربوط به جغرافیای خاصی است از جمله کتاب «اطبای فارس» تالیف دکتر میر و «تاریخ پزشکی کرمان با نگاهی به تاریخ پزشکی» تالیف مجید ملک محمدی .کتب دیگری نیز درباره اطبای جغرافیای ایران و اسلام تألیف شده اند از جمله کتاب «تاریخ پزشکی ایران و سرزمین‌های خلافت شرقی» تألیف سیریل الگود و کتاب «مطرح الانظار فی تراجم اطباء الاعصار» عبدالحسین‌خان زنوزی معروف به فیلسوف الدوله و رکن الحکماء(۱۲۴۵-۱۳۲۰ش.)که در آن بزرگان طب و فلسفه ایران معرفی شده اند و کتاب«پژوهشی در تاریخ پزشکی و درمان جهان از آغاز تا عصر حاضر» تألیف محمدتقی سرمدی( – ‎۱۳۳۱ق.)در سال۱۳۷۷ش. که در یازده جلد چاپ شده است.
۱-۲٫ اهمیت و ضرورت تحقیق
با توجه به نیاز جامعه محققین و شناسایی مصنفین و اطبای کم تالیف و گمنام و عدم معرفی برخی از کتب خطی طبی موجود در کتابخانه آستان قدس ضرورت دارد که این مهم صورت گیرد.کسانی که لقب متطبب داشته اند، چه تعدادی بوده اند. نام ایشان چه بوده است.
۱-۳ .تشریح و بیان مسئله
کتابخانه آستان قدس رضوی به عنوان یکی از کتابخانه های برتر جهان اسلام و ایران، کتابهای طبی ارزشمندی از مؤلفین بنام موضوع پزشکی را در خود جای داده است. بنابراین باید کیفیت زندگی و شرح حال و آثار مؤلفین این کتابها دقیقاً شناسایی و به جامعه پزشکی معرفی شوند.
۱-۴ سؤالات تحقیق:

  1. کتابهای طبی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی از قرن۷تا۱۳هجری کدامند؟
  2. اطبای مسلمان و غیر مسلمان از قرن هفتم تا ۱۳هجری که آثارشان در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است کدامند؟
  3. چه میزان از مصنفین کتب طبی که آثارشان در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می شود، خود طبیب بوده اند و القاب ایشان چه بوده؟

۴٫شرح حال و آثار مصنفین کتب طبی و اطبای موجود در کتابخانه آستان قدس از قرن ۷تا۱۳ هجری چگونه بوده است؟

  1. انگیزه مؤلفین از تألیف کتب خطی طبی چه بوده است؟

۱-۵ فرضیه ها

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.