سامانه پژوهشی – شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا …

شکسته نستعلیق ۱۲ سطری، ظاهراً به خط مؤلف، تاریخ تحریر: صفر ۱۲۶۵، کاغذ: نخودی، ۲۸گ۴/۱۶×۱۱، ظهر برگ اول دارای مهر مربع شکل مؤلف با سجع «الراجی‌ ابوالقاسم بن محمد باقر الحسینی»، جلد: تیماج مشکی یک‌لا، اهدایی مقام معظم رهبری در مهر۱۳۸۶٫
اختلاج الاعضاء (۳۴۲۰۶) (عربی)
مؤلف: شناخته نشد
مشتمل است بر رساله کوتاهی در اختلاجات اعضاء که درآن از روایات خضر و ذوالقرنین و علی بن ابیطالب ع استفاده شده است.
آغاز: «بسملـه،حمد له ، ذکر عن الخضر و ذوالقرنین علیهماالسلام ما فسروا فی اختلاج جمیع الاعضاء ان اختلج اختلاج بمنزله الابدان .»
انجام: «واذا اختلج انا کعبه الا یسرناه رزقا.»
نسخ ۲۲سطری،کاتب:ملاعباس عرضحابی فریاب، تاریخ تحریر:سه شنبه ۲۱رجب ۱۲۳۳٫، کاغذ: نخودی فرنگی آهارمهره،۸۳گ۸/۲۱×۷/۱۵، روی برخی عبارات به سیاهی خط کشیده شده،ظهرورق آخر حاوی مطالب طبی است، اوراق رطوبت رسیده واسیدی و آسیب دیده از حشرات،جلد: تیماج قهوه ای یکلای مستعمل که از عطف جداشده است،وقفی سازمان حج واوقاف موقوفه آل عصفور،آبان ۱۳۶۹٫
اختیارات بدیعی(۵۰۳۵)(فارسی)
مؤلّف: زین الدّین علی بن جمال الدّین حسین انصاری معروف به حاجی زین العطّار(متولّد سنه ۷۳۰ بشیراز و متوفی در سال ۸۰۶) از اعقاب خواجه عبدالله انصاری و از اطبای شاه شجاع مظفّری است(متوفی در ربیع الاوّل ۷۶۵) که آن را در سنه ۷۶۷ تألیف کرده و سپس در سنه ۷۷۰ در تحریر دیگری که از آن بعمل آورده آن را به نام«ملکه تخت نشین» عصمۀ الدنیا و الدّین بدیع الجمال که به اقوی احتمالات همان خانزاده بدیع الجمال زن امیر مبارزالدّین محمّد و مادر سلطان ابوالمظفّر بایزید(۷۵۷-۷۹۰) است تسمیه و توشیح نموده[۶] و آن به قرار مذکور در ذیل مرتّب است بر دو مقاله.
این نسخه مشتمل است بر تمام مقاله اول و مقداری از مقاله دوم و مصدّر است به فهرست اسامی فارسی ادویه مذکور در کتاب به ترتیب حروف تهجی و معادل آنها در زبان عربی در هجده ورق که آغاز آن چنین است: «چنین گوید مؤلف کتاب که چون درین دیار زبان عجم متداول است» و انجام آن چنین: «یمام، یرنا».
آغاز: «بسمله، امداد حمد بی عد و اعداد سپاس بی¬قیاس مبدعی را که آثار ابداع او الخ».
انجام موجود: «و کنجد مقشر از هر یک پنج درم هلیون و سعاقل(کذا)».
نسخ تعلیق، کاتب محمد بن مسعود بن محمد بن احمد بن یوسف بن فقیه الیاس المتطبب[۷]، تاریخ تحریر: سوم صفر ۸۴۴، کاغذ نخودی، جداول اوراق به لاجورد، اندازه جدول ۱۰×۳/۱۵، عناوین به شنگرف، جلد تیماج مشکی ضربی ساده، ۲۱ س، ۲۶۳گ، ۱۳×۲۱، واقف نادرشاه، تاریخ وقف: ۱۱۴۵٫
اسباب الادویه(۳۳۳۱۳)(فارسی)
مؤلف: دکترجان لیویس ، شلمیر فرانسوی
کتابی است در خواص ،طریقه ساختن وترکیب ادویه قدیمه وجدیده به صورت مفصل ۹۹۸ مطلب ،(که درنسخه حاضر ۱۰۰۰مطلب آمده است) ،فهرس مفصل کتاب در آغاز نسخه آمده است، مؤلف در عصر قاجار می زیسته است.
آغاز: «بسمله، مطلب اول در آب درحالتی که بواسطه قواعد علوم طبیعیه اجسام ر منقسم نماییم.»
انجام : «بل درحین غذا و یا دراواخر و ادویه یدیه را میل نمایند.»
صدرا ۶۰ورق حاوی فهرس مندرجات واصطلاحات به خط علی اکبر بن حیدر شیرازی در ۲۶شعبان ۱۲۹۳ درمدرسه دارالفنون کتابت شده و ذیلا ۲ ورق نسخه طبی در تقویت معده آمده است.
نستعلیق مخلوط به شکسته ۱۷سطری،کاتب:ابراهیم بن میرزا محمد تقی تفرشی، تاریخ تحریر:شنبه ۲۰رمضان ۱۲۹۳٫، کاغذ:شکری صنعتی آهارمهره،۳۷۶گ۵/۲۱×۱۷،جلد :تیماج قهوه ای،وقفی مرحوم علی نقی صادقی توسط خانم نیرومندی، خرداد۱۳۸۵٫
الاسباب و العلامات= اسباب العلل(۸۷۵۰)(عربی)
کتابی است در بیان اقسام علل و علامات و اسباب حدوث امراض جزئیه و مجملی از نحوه معالجه آنها براساس کتب مشاهیر اطبا بخصوص قانون ابن سینا و معالجات بقراطی و کامل الصناعه علی بن عباس مجوسی اهوازی، از تألیفات معروف نجیب الدّین ابوحامد محمد بن علی بن عمر السمرقندی(مقتول در سنه ۶۱۹ به هرات بدست لشکریان مغول) که اصلاً آن را برای تسهیل مراجعه شخصی به مطالب مهم طبی در مواقع ضروری و بعنوان کتاب«دم دستی» بجهت خود ترتیب داده بوده است، بر این کتاب بعدها یعنی در قرن نهم برهان الدّین نفیس بن عوض کرمانی شرح مفصّل معروفی نوشت.
این نسخه کهن است ولی بدبختانه بقدر یک ورق از اول و چند ورقی نیز از آخر کسر دارد.
دیگر آثار نجیب الدین سمرقندی در کتابخانه آستان قدس عبارتند از :- اصول ترکیب الادویه(شماره۵۱۲۵)محرر۹۸۸ق.- الاطعمه المرضی(شماره۵۰۴۱)محرر۶۸۰ق.- الاغذیه و الاشربه للصحاء(۵۰۴۳)تحریر۶۸۰ق. = نجیبیات- قرابادین علی ترتیب العلل(شماره۵۱۲۳) تحریر۶۸۰ق.
آغاز موجود: «حاصله فی الرأس… و قلۀ الهضم».
انجام موجود: «دفلی… فیه روی ایضا و یعرض من سقی الدفلی».
آغازکتاب : «بسمله، الحمدلله علی نعمایه السابقۀ و ایادیه اللاحقۀ(تا این که گوید) انی قد جمعت لاجلی فی
هذه المجلدۀ الخ».
انجام کتاب : «و ربما کفی فیه استعمال الملح و الخل علی موضع العضۀ والله اعلم».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر حدود اواخر قرن هفتم یا اوائل قرن هشتم ، کاغذ نخودی، عناوین به شنگرف، اندازه مسطر ۱۱/۵/۱۶، ۲۳س، ۱۱۹گ ۱۶×۲۳، جلد مقوا با رویه پارچه، واقف خان بابا مشار، تاریخ وقف شهریور ۱۳۳۸٫
اسامی ادویه (فهرست -)=فرهنگ ادویه (مذکور دراختیارات بدیعی؟)(۴۱۹۲۰) (فارسی وعربی)
مؤلف: به احتمال زین الدین علی بن حسین انصاری شیرازی معروف به حاجی زین عطار(۷۳۰-۸۰۶ق.)
فرهنگ فارسی به عربی است ویژه اسامی ادویه که بترتیب حروف تهجی و درعناوین با مرتب شده ومعادل عربی آنها در بین سطور آمده و اسماء مترادف در دو زبان با حرف اختصاری م آمده است. مؤلف رساله از خود نام نبرده اما از آنجا که دو نسخه بعدی ۴۱۹۲۱و۴۱۹۲۲ نیز نسخه ۲/۳دانشکده پزشکی تهران در صدر اختیارات بدیعی کتابت شده و مؤلف در آغاز این رساله باعبارت «فهرست اختیارات» و «و در این کتاب » به آن اختیارات بدیعی اشاره کرده به ظن قوی مؤلف حاج زین عطار است واین رساله فهرست اسامی ادویه مذکور در «اختیارات بدیعی» و احتمالا جزئی از آنست اما همه نسخه های اختیارات (بجز چند نسخه فوق الذکر ) فاقد این رساله است.
آغاز: «بسمله، فهرست اختیارات ،چنین گوید مؤلف این کتاب که چون درین دیار زبان عجم متداول است و در این کتاب ادویه وغیره به لغت عربی نوشته شده بود این فهرست نهادیم و نام چیزها به فارسی وعربی ایراد کردیم… باب الالف اطریلال : م ، آب : ماء ، آب کمه : ماء الجمه ، آبکامه رقیق … آب نمک : ماءالملح.»
انجام : «باب الیاء … یشب : حجر الیشب ، یقطین: م ،ینبوت : یاسمون[خر نوب صحیح است]،ینقون: ثمافیا [ثافسیا یا ثافثیا صحیح است] ،[ یمام ، م ، یرنا: م ] تمت الفهرست روز چهارشنبه شهر ربیع الآخر سنه ۳۸ جلوس… .»
نستعلیق ۱۶سطری،کاتب:نامعلوم، تاریخ تحریر:سنه ۳۸جلوس اورنگ زیب برابر با ۱۱۰۷ق.، کاغذ:نخودی آهارمهره،۱۶گ۶/۲۲×۱۲، عناوین و معادل عربی اسامی ادویه به شنگرف،نقش سجع بامهر: برگ آخر رساله دارای مهر بیضوی یانقش محمد حسن ، ۱۱۱۱[ق .برابربا] ۴۴[جلوس اورنگ زیب ]،جلد :ندارد،خریداری آستان قدس رضوی، اسفند ۱۳۷۴٫
اسرار النکاح = العشق (کتاب ـ ) (۳۹۷۵۷) (عربی)
مؤلف: نجم‌الدین محمود بن الیاس شیرازی ( ـ ۷۳۰ق.)[۸] صاحب «الحاوی فی علم التداوی»
رساله مختصری است در بیان ادویه و صفات آن در سی باب. به گفته معین‌الدین جنید شیرازی در «شدّ الازار» رساله حاضر دیباچه‌ای در عشق داشته که دلالت بر بهره‌مندی نجم‌الدین از عشق الهی مجرّد از هوای
نفس بوده.[۹] در نسخه حاضر باب اول و دوم و باب ۱۱ تا ۱۶ و باب ۲۳ تا آخر نانویس مانده است. برخی از ابواب موجود به این شرح است: الثالث فی الادویه المفرده الباهیه؛ الثامن فی‌الادویه التی یبغّض الی الرجال شهوه الجماع و ان کانت المریه ذات جمال؛ الثانی و العشرون فی ذکر الادویه التی یبغضّ الرجال الی النساء و النساء الی الرجال.
آغاز: «بسمله. قال الامام الحکیم سیدالعلماء سندالفضلاء شفاءالارواح مداوی الاشباح نجم الملّه والدین … الحمد لله الواحد الفتاح و خالق الارواح و الاشباح»
انجام: «بماء القلّه الحمقاء و یصبّ منه قدر مثقال فی الماء الذی یستنجی تمت»

منبع فایل کامل این پایان نامه این سایت pipaf.ir است