شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا ۱۳ هجری بر اساس …

در اواخر کتاب ابن الصّوری را(رشیدالّدین بن ابی الفضل بن علی، متولد در سنه ۵۷۳ و متوفی در
۶۳۹) از معاصرین خود ذکر می‌کند پس معلوم می‌شود از این فقره که مؤلف از اطبا و علمای نیمه دوم
قرن ششم و نیمه اول قرن هفتم بوده است، و ما بجهت این که از این کتاب که علی العجاله مجهول
آغاز: «بسمله… جعل بدنه اشرف الابدان و الهمه… و نبات حیوان والصلوۀ… سید ولد عدنان الخ»
انجام موجود: «اذ کان فی لطیف ماذرا و بدیع».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن هشتم، کاغذ حنائی، عناوین ابواب بشنگرف، ۲۱س، ۳۰۳گ
۱۷×۳۱، جلد تیماج ضربی دورو، واقف نادرشاه افشار، تاریخ تحریر ۱۱۴۵٫
تسهیل المنافع[۳۹](۵۰۵۲) (عربی)
تألیف ابراهیم بن عبدالرحمن بن ابی بکر الازرقی(-۸۹۰؟ق.) مذکور در کشف الظنون ذیل حرف تاء است و مبتنی است در درجه اوّل کتاب الرّحمۀ تألیف حکیم المقری مهد الصّنبری و کتاب شفاء الاجسام تألیف جمال الدّین محمّد بن ابوالغیث الکرمانی (که در همه مواضیع از او به لفظ شیخنا تغبیر می¬کند) و پس از این دو در درجه دوم بر کتاب اللّقط از تآلیف ابن جوزی و کتاب برء السّاعه از تصانیف محمد بن زکریای رازی و شرح صحیح مسلم از محیی الدّین النووی و تفسیر بغوی و رساله حکیم ماردینی و غیره، و منقسم است بر پنج قسم [۴۰]
آغاز: «بسمله الحمدلله المتعالی عن الانداد المقدس عن الاضداد… اما بعد فان الطب علی عظم نفعه و قدره و علی شرفه و فخره و اشهر ذکره و فضله و ثبت فی الشرع اصله و شهد بصحته الکتاب و السنۀ و اجمع علی ذلک کافۀ الامۀ».
انجام: «و من همزات الشیاطین ان یحضرون و من نفثهم هذا الغلام او هذه الامۀ او هذه الدابۀ اصق(کذا) من حمل حلدا(کذا) انتهی، تم الکتاب».
نسخ سه دانگ خوش، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن نهم و اوائل قرن دهم هجری، کاغذ مصری(اسیوط)، کتیبه بسفیداب محرر در زمینه زر ولاجورد، دارای یک شمسه کوچک ظریف در کنار کتیبه مستطیلی، جداول اوراق به لاجورد و سرخی، اندازه جدول ۲/۱۲×۲۱، عناوین بخط ثلث بسیاهی و لاجورد و شنگرف، نسخه در سنه ۱۱۰۸ در ملکیت نعمۀ الله بن عبدالرحیم اللاهوری بوده و بموجب یادداشتی دیگر«ثم صار من خزانۀ مولانا… و خلیفۀ عصرنا امام الحق و واجب الطاعۀ علی الخلق امیرالمؤمنین و سید المسلمین الهادی الی الله محمد بن امیرالمؤمنین المهدی لدین الله… هدیۀ، من مالکه مملوک امیرالمومنین بتاریخ شهر[ذی] القعدۀ الحرام سنه ۱۱۰۹» و در یادداشتی دیگر«… پیشکش پادشاه والاجاه یمن که بتاریخ ۸ شهر ربیع الثانی ۱۱۱۱ در کتابخانه جدیدی سرکار ابوابجمعست»، ۱۹س، ۱۹۵گ ۲۱×۳۰، جلد تیماج مشکی ساده، از سنه ۱۱۵۴ داخل عرض شده، واقف نادرشاه افشار، تاریخ وقف ۱۱۴۵٫
تشریح الابدان=تشریح منصوری= التشریح بالتصویر[۴۱] (۴۸۷۴۱) ( فارسی)
مؤلف: منصور بن محمد بن احمد بن یوسف بن الیاس شیرازی ( ـ ۸۰۹ ق.)[۴۲]
مختصری است در تشریح اعضای بدن انسان در یک مقدمه، ۵ مقاله و خاتمه: مقاله اول در عظام؛ دوم در اعصاب؛ سوم در عضلات؛ چهارم در اورده؛ پنجم در شرائین؛ خاتمه در ذکر اعضای مرکبه و جنین.
مؤلف کتاب را به نام «ضیاءالدین پیرمحمد بهادرخان بن جهانگیر بن تیمور گورکانی» (۸۰۵-۸۰۹ ق.) و یا «پیر محمد بن محمد عمر شیخ تیمور» (۷۹۶-۸۱۲ق.) نگاشته و در ۷۹۸ ق. به پایان رسانیده.
این کتاب چندین مرتبه از جمله در تهران (۱۳۸۳ش.) به چاپ رسیده است.[۴۳]
آغاز: «بسمله ، شکر وسپاس پادشاهی را سزد وحمد وثنای بی قیاس خالقی را رسد که درخلقت انسان دقایق حکمتش بی پایان وحقایق قدرتش برون از حد و بیان.»
انجام: «وهو یخرج الحی من المیت ویخرج المیت من الحی یفعل الله مایشاء بقدرته ویحکم ما یرید بمشیه سبحان الله العظیم.»
نسخ ۱۹سطری، تاریخ تحریر :قرن ۱۲ق.،کتابت شده بنام : پیرمحمد بهادرخان پسر جهانگیر پسر تیمور گورکانی ویا پیر محمد پسر محمد عمر شیخ تیمور(۸۰۵-۸۰۹ق.)، کاغذ : نخودی ،۳۵گ۲۲×۱۵،حواشی اوراق دارای کلمات واصطلاحات طبی است ،مصدراست به یکبرگ در اصلاحات پزشکی ،اوراق رطوبت رسیده ،جلد:تیماج مشکی فرسوده ضربی،اهدایی کمال صادقی فیروز آبادی ،۲۱/۳/۹۱٫
تشریح الابدان= خلاصه التشریح (فارسی)(۳۸۲۴۴)
مؤلف: عبدالرزاق شاگرد قطب‌الدین محمد آدم.
خلاصه‌ای است در معرفی اندامها و اعضای خارجی و داخلی بدن، مشتمل بر مقدمه و شش فصل و خاتمه: مقدمه در بیان اعضاء و تکوین آنها؛ فصل اول در تشریح عظام و غضروف‌ها؛ دوم در تشریح اعصاب؛ سوم در تشریح شرائین؛ چهارم در بیان اورده؛ پنجم در تشریح عضله؛ ششم در تشریح اعضاء مرکبه؛ خاتمه در تکوین جنین. مؤلف رساله را به نام همایون بابری (۹۳۷ ـ ۹۶۳ق.) تألیف کرده است.[۴۴]
آغاز: «بسمله. لطایف حمد و ثناء حکیمی را سزد که بهر [بحصر] تشریح ابدان انسان و … انوار حکمتش چون روح در مجاری شرائین جاریست»
انجام: «و هوائیکه محیط است باو مقرر است و الله اعلم بسرایر الامور»
نستعلیق تحریری ۱۵ سطری، تاریخ تحریر: قرن ۱۴ق.، کاغذ: فستقی فرنگی، ۸۸گ ۲۱×۱۳، روی برخی عبارات به مشکی خط کشیده شده، جلد: مقوا با عطف و گوشه میشن قهوه‌ای، اهدایی در مهر ۱۳۸۶٫
التّصحیح و التّوضیح[۴۵](۵۰۷۴) (عربی)
کتابی است مشتمل بر اوّلاً تصحیح الفاظ مغلق و عبارات و کلمات مبهم، و ثانیا توضیح معانی و مقاصد و اغراض غامض کتاب دوم قانون ابن سینا به بعد ، از تألیفات ضیاء بن بهاء الشّجاعی از اطبای قرن هشتم که آن را با به تقریر خود در مقدمه کتاب بعد از سنه ۷۳۳ یعنی بعد از ایّام دولت«شهاب الدّولۀ و الدّین قتلغ تیمور» به شروح قانون از قطب الّدین رازی و فخرالدّین رازی و ابن النفیس(فقط یک جزو از اجزاء شرح این اخیر را در دست داشته) تألیف و بنام«ابی المظفر غیاث الدّولۀ و الدّین محمد سلطان بیردی بیک خان» موشّح نموده است .
آغاز: «بسمله الحمد لمبدع الجواهر القدسیۀ المؤلفۀ بالاجسام الحسیۀ من الابدان الانسیۀ ملهم النفوس من علم الکتاب غوامض العلوم المبراۀ عن الخطا المؤسسۀ علی الصواب منها علم الابدان المقدم علی علم الادیان بالطبع».
انجام: «و ملّکه فی الملک النواحی کلها بتدبیر ذی باس و رأی مسدّد» .
نسخ درشت، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر زمان حیات مؤلف، کاغذ نخودی، جداول اوراق بشنگرف و لاجورد(دو صفحه افتتاح به طلا و تحریر و لاجورد)، اندازه جدول ۵/۱۱×۵/۱۷، عناوین بشنگرف، جلد میشن زرشکی دو لا با جداول زرین، دارای دو سر لوح مستطیلی بطلا و کتیبه بسفیداب محرّر یکی در ورق اول و دیگری در ورق پنجم با نام ممدوح در هامش این ورق اخیر بقلم زر محرّر، صفحه ابتدا دارای شمسه طلا با کتیبه ایضا بسفیداب محرّر در سه سطر با این عبارت: «برسم خزانۀ السلطان المعظم و الخاقان الاعظم غیاث الدولۀ و الدین محمد سلطان بردی بیک خان خلد ملکه»، ۳۱س، ۶۰گ ۱۷×۲۴، وقفی نادرشاه افشار در سنه ۱۱۴۵٫
تقدیم الفواکه و تأخیرها علی الطعام (ترجمه ـ ) (۴۱۹۹۱) (فارسی)
مؤلف متن: ابوبکر محمد بن زکریا رازی ( ـ ۳۱۳ق.) و مترجم شناخته شد.
ترجمه‌ای است روان از رساله «ترتیب اکل الفاکهه» رازی که در آن به بیان اختلاف آراء اطبای قدیم در باب تقدیم تناول میوه بر غذا و یا تأخیر آن پرداخته است.[۴۶]
آغاز: «بسمله. الحمدلله الذی اوصی علینا علم الابدان و الصلوه علی من دینه خیر الادیان و علی عترته … بدانکه اختلاف کرده‌اند اطباء در تقدیم در اکل فواکه بر طعام و اکل طعام بر فواکه فرقه‌ای می‌گویند تقدیم اکل»
انجام: «کسی که عارف به قوای اینها باشد ممکن است که استخراج مایحتاج بر حسب قانونی که مذکور شد بکند و الله اعلم بالصواب و الیه المرجع و المآب»
ضمیمه: مذیل است به ۳۲ برگ در چند فصل و چند نسخه:
فصل در انواع شیرهای مشروبه و منافع و وقت استعمال آن؛ فصل در خواص و منافع ماء الجبن؛ چند نسخه پزشکی در درمان برخی بیماریها.
نستعلیق تحریری مورب ۱۷ سطری، کاتب: محمد ابراهیم بن محمد سعید قمی، تاریخ تحریر: ۱۲۳۶ق. (به قرینه رساله قبلی)، کاغذ: نخودی آهارمهره، ۶گ ۱۵×۱۰، جلد: تیماج قهوه‌ای یک لا، اهدایی مقام معظم رهبری در مهر ۱۳۸۶٫
تقویم الابدان (ترجمه -)[۴۷] (۳۲۶۴۱) (فارسی)
مترجم: محمد اشرف بن شمس الدین محمد، طبیب(پزشک شاه سلیمان صفوی(۱۰۷۷-۱۱۰۵ق) .)
اصل کتاب به زبان عربی و از تصانیف ابوعلی یحیی بن عیسی بن علی بن جزله بغدادی(-۴۹۳ ق.)