شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا ۱۳ هجری بر …

وضع کتاب بر نسق تقویم است از این جهت مطبوع افتاد و هر کس به مطالعه آن رغبت کند و مصنف این کتاب هر صفحه را به ۴ جدول قسمت کرده و به نه خانه منشعب است درخانه اول نام مرض ، دردویم مزاج ، در سیم خوف سلامت ، درچهارم سبب ناخوشی ، درپنجم علامت ،درششم استفراغ ، در هفتم علاج ملوک وسلاطین ، درهشتم علاج فقرا ومساکین … ، درخانه نهم مداواتی که درعام بوده از صفحه ۵ بر وضع فوق نویسنده وارد بحث می شود ودر ۲۴۰صفحه مباحث فوق را شرح می‌دهد [۴۸] . اخیراً تصحیح و چاپ شده است.[۴۹]
آغاز: «بسمله ،سپاس وستایش آفریدگاری را که انسانرا بشرف نطق و مزیت عقل مشرف گردانید.»
انجام: «درجمله هرگاه که حالتی از حالات بدن از عادت طبیعی بگردد بیم مرض بود.»
نستعلیق ۲۲سطری، کاتب: نامعلوم،تاریخ تحریر : قرن ۱۱ق.، کاغذ : حنایی آهارمهره،۹۳گ۲۳×۱۵،عناوین به سرخی ،زر ولاجورد، جداول به سرخی ، برخی اوراق دارای حاشیه ، حاشیه اوراق رطوبت رسیده و اوراق از شیرازه جداست، جلد:تیماج عنابی با نقوش بیضوی ضربی زنجیره ای ساده، وقفی محمد قاسم معاون اسلامی توسط همسر ایشان مرضیه سماورچی از مشهد ، دی ۱۳۸۴٫
التلویح الی الاسرار التنقیح[۵۰] (عربی) (۴۶۵۲۳)
مؤلف: محمد بن محمد بن ابی نصر فخرالدین خجندی(قرن ۸ق.)
مولف، کتابِ قانون ابن سینا درطب راکه یکی ازفضلا مختصر نموده بنام المکنون نام گذارده ، سپس وی کتاب المکنون را مختصر نموده و فواید غریبه ای را که شیخ الرئیس ذکر نموده بر این مختصر افزوده آن را «تنقیح المکنون من مباحث القانون» نام گزارده ،پس از آن خجندی کتاب تنقیح خود را دیگر بار مختصر نموده وفواید عجیبه ای را بر آن افزوده و آن را التلویح الی اسرار التنقیح نام گزارد، مباحث کتاب در ۵ فن : اول درتعریف طب و موضوع آن و امور طبیعی ، دوم در امراض و اسباب ، سوم در حفظ صحت ، چهارم در وجوه معالجات ، پنجم درحمیات و بحارین
نسخه ناقص الآخر است و از کتاب بشکل جداو است
آغاز: «الی التحقیق مع زواید … مباحث مهمه لخلوا عنها اکثر المختصرات.»
آغاز نسخه «امابعد حمدالله واهب العقل و مفیض الخیر والعدل»
انجام: «ومما یدل علی الموت من غیر بحران عجز الطبیعه المرض … فی الاعمال وجدیر بان یرزق … والیه امعاد والحال تم .»
نستعلیق ۹ سطری، کاتب:نامعلوم،تاریخ تحریر : قرن ۱۲ق.، کاغذ :نخودی ،…گ۵/۱۱×۲۲،عناوین وبرخی علائم برفراز سطوربه شنگرف، حواشی دارای معانی برخی کلمات متن است و برخی کلمات تصحیحی که با شماره اعداد مشخص شده
جامع التجارب[۵۱] (۹۱۷۴) (فارسی)
مؤلف: ابوطالب بن محمد علی بن میرزا کوچک بن داوود اصفهانی(متطبب) (-۱۲۱۶ق.)
این کتاب حاصل تجارب طبی مولف است و به ترتیب حروف الفبا در اسامی امراض مشتمل بر یک مقدمه و۲۸ فصل و خاتمه ، مولف در ایام جوانی در ایران شخصیتهایی نظیر کریم خان زند و آقا محمد حاکم اصفهان و … را معالجه کرده ولی بعدها درهند مقیم شده است .
از آغاز نسخه یک الی دو صفحه افتاده است.
آغازموجود: «خلق دست باشد حکایت کرد مرحوم میرزا رحیم شیخ الاسلام نواده ملا محمد باقر خراسانی.»
انجام: «ولیکن آنچه بکار آید در طب اینست بتفصیل عرض شد هرکه فایده بیند مصنف را بفاتحه یاد نماید .»
طریقه روغن که فرنگی میگیرد (۲ص) و قصیده معروف شبلی (۶ص) ونسخه معجون مفتاح السرور(یک ص ) ضمیمه است.
نستعلیق ۲۰سطری، کاتب:نامعلوم،تاریخ تحریر : قرن ۱۳ق.، کاغذ :شکری فرنگی آهارمهره،۱۴۷گ۲۰×۱۴،روی برخی عبارات به مشکی و شنگرف خط کشیده شده و برخی عناوین به قلم جلی وشنگرف،حواشی برخی اوراق دارای حاشیه ،حواشی برخی اوراق وصالی شده ورطوبت رسیده، جلد:مقوا باعطف ولو، وقفی حاج شیخ محمود واعظ حلبی ،آذر ۱۳۴۱٫
جامع الفوائد(۱۳۱۶۴)(فارسی)
شرح یوسف بن محمد بن یوسف هروی متخلص به یوسفی است(متولد در سنه ۹۵۰ در هند) بر منظومه طبی مفصّل خودش موسوم به علاج الامراض که به لحاظ این که وصف یک نسخه از این شرح را بانضمام مختصری این شرح را یوسفی درسنه ۹۳۷ به اتمام رسانیده است.
آغاز: «بسمله حمد نامحدود حکیمی را که بقانون حکمت و کامل الصناعه رحمت رافع انواع امراض و دافع اصناف اعراض است».
انجام: «تاریخ سال تا که شود روشنت بگیر/ قاروره و چهارصد و سی فزا بر آن»
نستعلیق، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن یازدهم، کاغذ حنائی، ۱۲س، ۱۴۵گ ۱۱×۵/۱۷، جلد تیماج مشکی ساده، واقف عبدالباقی آیت اللهی، تاریخ وقف اسفند ۱۳۷۴٫
جنین (رساله در ـ ) (۳۲۲۰۸) (فارسی)
مؤلف: حکیم اصغر حسین بن غلام غوث فرخ‌آبادی (زنده در ۱۲۷۳ق.) صاحب رساله «مابال»، «هیضه»، «قوانین الشفائیه»، «معادن الرضا» و غیره.
این رساله در هند (۱۲۸۳ق.) به چاپ رسیده است.[۵۲]
رساله‌ای است مشتمل بر دو مقدمه، سه باب و یک خاتمه: مقدمه ۱- تشریح رحم و کیفیت استقرار نطفه
۲- در علامات حمل؛ باب ۱- تدبیر حبالی و زایمان ۲- تدبیر زن بعد از زایمان ۳- تدبیر مولود بعد از وضع.
در خاتمه آمده است: «این رساله در جنین و زایمان بود و معالجات را در رساله‌ای دیگر به نام «علاج‌الصبیان» می‌آورم»
نستعلیق تحریری ۱۴ سطری، کاتب (به قرینه ضمائم) گوهر علی، تاریخ تجریر: ۱۲۷۶ق.، کتابت شده به نام فرزندان کاتب (صادق علی و اکبر علی)، کاغذ: فستقی، ۱۴گ ۵/۲۲×۵/۱۶، جلد: تیماج فرنگی بنفش با جدول زنجیره‌ای زرکوب، اهدایی مقام معظم رهبری در بهمن ۱۳۸۳٫
جوامع کتاب جالینوس فی البول و دلائله (ترجمه ـ)[۵۳]= البول (ترجمه رساله ـ ) (فارسی)(۴۲۰۰۷)
مؤلف متن: جالینوس[۵۴] (۵۹-۱۴۷م. و به قولی بین ۱۲۹ تا ۱۹۹م.). تعریب از حنین بن اسحاق (- ۲۶۰ق.) یا پسرش اسحاق بن حنین عبادی (- ۲۹۸ق.).ترجمه فارسی از ناشناس.
ترجمه‌ای است به فارسی روان از رساله جالینوس در بول.
وی در این رساله ضمن تصاویر و اشکال، بول و اقسام رنگها و علامات و طبیعت و علل آن را بررسی کرده؛ رساله بول یکی از مقالات «جوامع الاسکندرانیین» یا «جوامع جالینوس» است که آن (جوامع) توسط حنین بن اسحاق و پسرش اسحاق بن حنین و حبیش بن اعسم نصاری و ثابت بن قره به عربی برگردانده شده و تعریب رساله بول از حنین یا اسحاق عبادی است.[۵۵]
نسخه‌ای از تفسیر این رساله در ۱۱ مقاله از مؤلفی نامعلوم در آستان قدس و نسخه‌ای دیگر در مکتبه زاویه حمزاویه مغرب است.[۵۶]
نسخه حاضر (با یک برگ افتادگی) ناقص‌الآخر است.
آغاز: «بسمله. ترجمه رساله جالینوس که در بول گفته‌اند بنیاد انسان که سه چیز است جمیع حار است من (منی) و روح [و] دم این هر سه چیز که تفصیل آن بالا گذشت بقول بقراط در صبیان زیاده است و شبان و کهول معتدل»
انجام موجود: «بول صبیان … بول النساء رقیق مایل به صفا و قوام آن … و بالای آن کف مستدیر یعنی گرد [شکل] ید، کف گرد، سفید و صاف و رقیق سفل ته‌نشین، بول زن حامله و غیره»
نستعلیق ۱۷ سطری، کاتب [به ضبط برگ ۶۴ نسخه]: سید ذوالفقار علی بن سید عصمت‌الله، تاریخ تحریر: ۱۲۶۸ق.، کاغذ: حنائی فرنگی، ۴گ ۵/۳۰×۱۸، جلد: تیماج عنابی فرنگی با جداول و حاشیه زرکوب، اهدایی مقام معظم رهبری در اردیبهشت ۱۳۸۶
جواهر الفواید النفیسیۀ(۱۲۷۴۳)(فارسی)