پژوهش دانشگاهی – شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا …

اصل کتاب به زبان عربی و موسوم است به جامع الجواهر النفیسیۀ تألیف ضیاء الدّین ابوالقاسم محمد حسین بن محمد قاسم بن محمد هادی طبیب اصفهانی متخلص به اوحدی از فضلا و اطبای ملازم دربار فتحعلی شاه قاجار و ترجمه فارسی آن که مسمّی است به جواهر الفواید النفیسیۀ المنثورۀ علی الحضره الخاقانیۀ از همو و مرتب است بر چند مقاله(شش فصل در بیان سته ضروریه و یک فصل در ادّله نبض و فصل دیگر در ادلّه قاروره) و خاتمهای و موشّح بنام پادشاه مذکور است.
آغاز: «بسمله، الحمدلله الذی جعل شفاء الاسقام فی طبایع العقاقیر کما جعل للاسقام فیها لو تجاوزت عن المقادیر».
انجام: «و پوشیدن کتان پاک نرم ازاله نماید» (ناقص).
نستعلیق شکسته، کاتب: نامعلوم، تاریخ تحریر اواسط قرن سیزدهم، جای عناوین بیاض، کاغذ شکری آهار مهره، جلد مقوا، ۱۶س، ۶۹گ(با رساله ضمیمه آن که عبارت باشد از رساله فی ما لابد من معرفۀ التقویم تألیف احمد بن مهدی شریف اصفهانی) ۵/۱۴×۲۱، وقفی حسین کی استوان در آبان ۱۳۴۸٫
چشمه زندگی =چشمه زندگانی(۲۷۳۰۵) (فارسی)
مؤلف:میرزا محمد هادی بن محمد صالح شیرازی(قرن ۱۲ق.)
نویسنده می گوید برآن شدم تا امور باعث ازدیاد عمر و طول حیات را از اقوال و افعال و ادعیه و ادویه و اطعمه و اشربه از قول اطباء و احادیث اهل بیت و دیگران جمع کنم .مشتمل است بر یک منبع وهفت جدول و ساقیه بدین تفصیل ،ساقیه در ذکر امور مناسبه و به‌شاه سلطان‌حسین صفوی اهدا نموده است و درسال ۱۱۲۲ق. تألیف گردیده است.
نسخه حاضر ناقص الاول و از نیمه مقدمه به بعد را شامل است.
آغازموجود: «القاهره الی یوم المعاد واحی بعین عدالته العباد والبلاد امید که .»
انجام: « که هرگاه برسد مرد بهشتاد سال آمرزیده شده است گناهان گذشته و آینده او.»
نسخ ۱۲سطری، کاتب:محمد علی مشهدی،تاریخ تحریر :سه شنبه ۵ جمادی الاول ۱۱۵۷٫،محل کتابت : تفلیس ، کتابت شده بنام : حسب الخواهش کلبعلی بیک خوافی ، کاغذ :نخودی فرنگی آهارمهره،۶۰گ۱۹×۱۵، عناوین به سرخی ، روی برخی عبارات به سرخی خط کشیده شده است ،حاشیه اوراق شامل نسخه ش ۲۷۳۰۶ (خرقه بخیه است ) و از گ ش ۴۸به بعد که۰ دنباله نسخه ش ۲۷۳۰۶ است ،درحاشیه گ ۴۸ بعد از اتمام خرقه بخیه از برگ ۴۸-۵۰ شامل فصل ششم درجنس استفراغ و احتباس از کتاب سته ضروریه = حفظ صحت ،پ گ ۵۰تا پ ک ۵۲ نقل از ذخیره الملوک فگ ۵۳ تا ۵۶ ادعیه ای از صحیفه سجادیه با ترجمه ،گ ۵۶-۵۷ حاوی جدول اختلاجات اعضاء ،گ۵۷-۶۰ رساله ای فقهی که تحت عنوان باب وقاعده –قاعده آمده است ، ظهر ورق آخر حاوی دعایی است ،حواشی برخی اوراق وصالی شده،جلد:تیماج مشکی با ترنج و دو سرترنج با عطف تیماج قهوه ای ،خریداری آستان قدس رضوی ،۱۳۸۰٫
چوب چینی= خواص چوب چینی و قهوه و چای[۵۷] (۳۳۷۹۷) (فارسی)
مؤلف:قاضی بن کاشف الدین محمد رشید یزدی ارکانی(-۱۰۷۵ق.رساله کوتاهی در طب ودستورات پزشکی که درسه باب تنظیم شده است و به شاه عباس دوم (۱۰۵۲-۱۰۷۷ق.) تقدیم کرده است : ۱- درخواص چوب چینی ۲- درخواص قهوه ۳- درخواص چای
آغاز: «بسمله،حمدله صلوه اما بعد چون متوجه خاطر آفتاب مآثر اشرف قدس مروج مذهب حق ائمه اثنی عشر … این ذره بیمقدار قاضی بن کاشف الدین محمد رسید… واین رساله مشتملست بر سه باب.»
انجام: « وبعضی حکایات نقل کردم که هیچ مناسبتی باین چای خطایی ندارد والله عند الله انشاء الله تعالی منافع ومصار باقی ادویه که از تجربه و قیاس … وثواب آن بروزگار فیض آثار نواب همیون عاید شود تمت.»
نستعلیق ۲۵سطری، تاریخ تحریر :۱۰۶۴ق.،کاغذ :نخودی آهارمهره،۱۲گ۳۰×۹/۱۶، عناوین به شنگرف، ، مهر و یادداشت برگ ۳ ،حاشیه برگ ۲۸۷پ حاوی قول مولف درمورد آتشک است ،حاشیه برگ ۲۹۴پ نقل قولی از شیخ داوود انطاکی ،حاشیه برگ ۲۹۵ ر حاوی فی حکایه کیفیت وجدان چای ، فی حقیقه الجای و حاشیه برگ ۲۹۵ پ نیز درمورد چای ، جلد: تیماج قهوه ای ضربی باترنج و دو سرترنج با عطف میشن قهوه ای ،وقفی مکتبه الامام امیر المومنین ، اردیبهشت ۱۳۶۵٫
الحاوی فی علم التداوی[۵۸] ۲۶۲۹۵) (عربی)
مؤلف: نجم الدین محمودبن الیاس شیرازی( -۷۳۰ق.)
مؤلف آن فقیه نجم الدین محمود بن الیاس شیرازی از رجال علمی قرن هشتم است[۵۹] که در فنون و علوم مختلف نظیر فقه و شعر بخصوص طب دست داشته و صاحب تألیفاتی در این موضوعات بوده است مانند شرح فصول بقراط و کتاب التشریح و الرسالۀ الثلجیۀ و کتاب الاغذیۀ و الاشربۀ و رشیدیه(لطائف رشیدیه) که موشّح است بنام خواجه رشیدالدّین فضل الله همدانی وزیر فاضل و بارع غازان خان و اسرار النکاح که بموجب قول معین الدّین ابوالقاسم جنید شیرازی در شدّ الازار دیباچهای در عشق داشته و کاشف از آنست که نجم الدّین از عشق الهی مجرّد از هوای در عشق داشته و کاشف از آنست که نجم الدّین از عشق الهی مجرّد از هوای نفس بینصیب نبوده است.
موضوعات مقالات کتاب و تعداد ابواب هرمقاله به شرح مذکور درذیل است : مقاله اول درعلل حادثه از سرتاقدم در ۱۲۵ باب ،مقاله دوم در حمیات (انواع تب) در ۲۵ باب ، مقاله سوم در علل ظاهری بدن در ۱۰۸ باب ، مقاله چهارم درذکر ادویه مفرده SIMPLE DRUGبه ترتیب حروف تهجی، مقاله پنجم در بیان ادویه مرکبه و نحوه ترکیب آنها در ۵۰ باب.
آغاز: «بسمله ، الحمد لله الواحد الماجد السبوح خالق الجن والانس رب الکلائکه والروح.»
انجام: « وکلماکان اعنق کان اقوی حرا و یلبسنا وینبغی ان یوکل ممقود والله اعلم بالصواب.»
نسخ ۲۱سطری، کاتب:نامعلوم،تاریخ تحریر :قرن ۱۰ق.، کاغذ :نخودی آهارمهره،۳۱۳گ۵/۲۶×۱۵، عناوین به شنگرف، روی برخی عبارات به شنگرف خط کشیده شده است،نقش سجع بامهر: ظهر برگ اول چند مهر بیضوی با نقش علی رضا حکیم ۱۱۶۲، حواشی اوراق کمی رطوبت رسیده، جلد:تیماج عنابی ضربی با ترنج و دو سرترنج و درون جلد میشن عنابی ،اهدایی بنیاد شهید تهران فروردین ۱۳۷۸٫
حدود الامراض(۵۱۷۲)(عربی)[۶۰]
مؤلف: (ابومسلم) محمد بن ابی‌المجد (محمد) بن ابی‌مسلم طبیب کاشانی.
وجیزه‌ای است در بیان حدود و تعریف امراض بدن از سر تا پا بدون ذکر طریقه علاج و مداوای آنها. حدود دویست نوع از امراض تعریف شده.
میرزا خان طبیب گیلانی در ۱۱۲۴ق. این رساله را با عنوان «حلّ حدود الامراض» شرح داده است.
رساله در سال ۱۸۹۰ در هند چاپ سنگی شده است.
آغاز:بسمله، الحمدلله الکریم الجلیل الذی یشفی بکمال حکمته و لطفه السقیم و بتفریق اتصاله، تمت».
انجام: «فالتمکید بالجاورس المدقوق المتحول فی خرقۀ کتان».
نستعلیق شکسته، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم، عناوین به خط ثلث، ۱۹س، ۱۲گ ۱۱×۱۸، جلد مقوا با رویه پارچه، کاغذ نخودی آهار مهره، واقف ابن خاتون، تاریخ وقف ۱۰۶۷٫
حدود الامراض = تعاریف الامراض (عربی)(۴۱۹۶۳)
مؤلف: شاه محمد اکبر بن محمد مقیم ارزانی (ـ ۱۱۳۴ق.)
فرهنگ اسامی بیماریها به ترتیب حروف الفبا در ۲۸ باب است ـ که به گفته وی در مقدمه ـ بعد از «ترجمه شرح الاسباب و العلامات = طب اکبری» (تألیف شده در ۱۱۱۲ق.) نگاشته است.
این رساله توسط محمد فضل‌الدین بن محمد فیاض حسینی و نیز توسط «سید ابوالقاسم معروف به میر قدرت الله قادری» در ۱۲۰۲ق. با عنوان «فصول الاعراض» به فارسی ترجمه شده است.[۶۱]
آغاز: «بسمله. الحمد لله المنعم المکرم المتعال الحکیم ذی الافضال و الصلوه … اما بعد فیقول العبد الاحقر محمد اکبر … انّی لما فرغت من کتاب شرح الاسباب و العلامات عن ترجمانی»
انجام: «الینع بالفتح … اذا عرض الکبار یسمّی به و اذا عرض الصغار یسمّی بالوردینج کما مرّ تحقیقه فی الوردینج تم»
نستعلیق ۲۰ تا ۲۲ سطری، تاریخ تحریر: قرن ۱۳ق.، کاغذ: نخودی آهارمهره، ۳۱گ ۲۵×۵/۱۴، عناوین (ابواب و امراض) به شنگرف، جلد: تیماج عنابی فرنگی با حواشی زرکوب، اهدایی مقام معظم رهبری در اردیبهشت ۱۳۸۶٫
حفظ الصّحه ناصری(۹۷۰۸)(فارسی)
مؤلف این کتاب محمد کاظم گیلانی است که آنرا بدستور ناصرالدّین شاه قاجار در موقعی که به چمن سلطانیه آمده بود در باب حفظ صحت تألیف نموده و در مقدّمهای مشتمل بر سه فصل و چهار مقاله مفصّل بر عدّهای فصول و خاتمهای شامل ده فایده بشرح زیر تدوین و بنام او تسمیه کرده است.
آغاز: «سبحانک اللهم یا قدوس یا طبیب النفوس».
انجام: «که در علم و عمل آن محفوظ و محظوظ بمانند… فراغ از تسوید و تحریر این رساله دردار المرز رشت… واقع شد در عشر اول از شهر رجب سنه سبعۀ و سبعین و مأتین بعد الالف من الهجرۀ النبویۀ».