شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا …

نستعلیق مخلوط به شکسته، کاتب ظاهراً خود مؤلف در سنه مذکور، کاغذ نخودی آهاری، جلد تیماج ماشی یک لا، مختلف السطور، ۱۰۸گ ۱۳×۲۰، واقف خان بابا مشار، تاریخ وقف اردیبهشت ۱۳۴۶٫
حقایق الطّب(۵۱۷۳)(عربی)
مختصری است از حاج محمد کریم خان کرمانی در ذکر اسباب حقیقی امراض بزعم او و بیان احادیث و مباحث کلامی و فلسفی در خصوص حکم الهیئۀ متعلق بکلیّات طب نظری و شرح مختصری راجع به عالم هورقلیا مشتمل بر مقدّمه و ده باب و خاتمهای
آغاز: «بسمله. الحمدلله الذی خلق الانسان و علمه البیان و الصّلوۀ علی اعدل الکون و الامکان».
انجام: «و صفات العاقیر فقد بالغ الاطباء فیها و لاحاجۀ بنا الی ذکرها و قد فرغ من تألیف هذا الکتاب کاتبه و مولفه فی ضحوۀ یوم الاربعا من العشر الاخر من شهر رجب من شهور سنۀ اربع و ستین بعد المأتین و الالف حامدا مصلیا مستغفراً».
نستعلیق شکسته، کاتب نامعلوم، کاغذ نخودی روشن، جلد تیماج مشکی ضربی، ۲۲س، عناوین در حاشیه و ابواب در متن به‌شنگرف، ۸۰گ ۱۷×۲۸، واقف میرزا رضا خان نائینی، تاریخ وقف مرداد ۱۳۱۱٫
حقایق اسرار الطّب= الحدود[۶۲](۵۰۷۶)(عربی)
تألیف مسعود بن محمد سجزی]سنجری[ طبیب(بعد از ۷۳۴ق.) است در تعریف الفاظ و عبارات و اسامی و مصطلحات علم پزشکی و حدود آنها و مشتمل است بر سه فن هر فن به اقسامی و هر قسم مفصّل به فصولی
آغاز: «بسمله. قال الطبیب الفاضل و الحکیم الفاضل مسعود بن محمد السجزی انی اقتصرت فی هذا الکتاب»
انجام: «الاصابع اثنان و عشرون عضلۀ».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر ذی القعدۀ الحرام، سنه ۹۸۸، کاغذ نخودی، ۱۵س، ۷۹گ ۱۲×۵/۱۸، جلد مقوا با رویه پارچه، واقف ابن خاتون(اسدالله الخاتونی بن شیخ محمد مؤمن).
حلّ موجز قانون(۱۰۶۸۹)(عربی)
شرحی است به قال- اقول از جمال الدّین محمد بن محمد الآقسرائی(از علمای معروف عثمانی در عصر سلطان مراد بن اورخان(جلوس به سلطنت در سال ۷۶۱) و بقولی نوه زاده امام فخر رازی بر موجز قانون ابن سینا از تألیفات علاء الدّین ابوالحسن علی بن ابی الحزم القرشی معروف به ابن النفیس(متوفی در ۶۸۷) که مدتی جزو مدرّسین مدرسه سلسله در قرامان بوده و در عربیت و علوم شرعی و نقلی تبحّر داشته و در موضوعات تفسیر و معانی و بیان و طب صاحب تألیفات و حواشی بوده و اسامی بعضی از آنها ضمن ترجمه احوال او در ذیل طبقه ثالثه از تراجم احوال علمای عثمانی در شقائق النعمانیه مطبوع در هامش وفیات الاعیان(۱: ۲۰-۲۲) مسطور است.
آغاز: «بسمله حمدله و بعد فان الطب علم شریف لشرف موضوعه و وثاقۀ دلائله».
انجام: «مثقال واحد و فی العسل و السکر اربعۀ مثاقیل والله اعلم بالصواب».
نستعلیق، کاتب محمد علی(نام او و پدرش را حک کردهاند)، تاریخ کتابت: ۲۱ جمادی الاول ۱۰۴۶، محلّ تحریر دارالامان لار، عناوین به شنگرف، کاغذ فستقی و حنائی و نخودی، ۲۰س، ۱۶۹گ ۱۵×۲۶، جلد میشن لبهدار ضربی با نقش ترنج و سرترنج، واقف حاج محمد ایرانی مجرد، تاریخ وقف بهمن ۱۳۵۰٫
حلّ حدود الامراض(۵۰۷۸)(عربی)
شرحی است از میرزا خان طبیب جیلانی بر رساله مختصر محمد بن ابی المجد بن ابی مسلم طبیب موسوم به حدود الامراض که شارح آن را در منتصف شهر صفر ۱۱۲۴ باتمام رسانیده است.
آغاز: «بسمله، الحمدلله الواحد الماجد السبوح… لما رأیت المختصر الذی الفه حکیم الکامل».
انجام: «و تفرقها بسبب رطوبات تستکن تحت القحف والله اعلم… علی احسن ترتیب و افصح ترکیب و اجود تألیف علی قدر الامکان و طاقۀ البشری و الحمدلله رب العالمین…».
کتابت به دو خط نستعلیق و نسخ در زمان تألیف شرح، عناوین به شنگرف، نیمی از نسخه کاغذ حنائی و نیمی دیگر نخودی آهار مهره، ۱۱س، ۷۹گ ۱۳×۱۸، جلد تیماج جگری، واقف آقا زین العابدین، تاریخ وقف ۱۱۶۶٫
حل الموجز[۶۳](عربی)(۱۴۹۴۸)
مؤلف: جمال الدین محمد بن محمد بن امام فخرالدین رازی آقسرانی طبیب(متوفای بعداز۷۷۰ق.)
وی از بزرگان علماء روم که درعلم شرعیه وعقلیه دست داشت و درعهد سلطان مرادخان اورخان در شهر آقسرای از شهرهای قونیه درمدرسه سلسله یا مسلسله مدرس بود و بعد از سال ۷۷۰ق. وفات یافت ،این کتاب شرح موجز القانون ابوالحسن قرشی معروف به ابن نفیس ودر ۴ فن است ، ۱- درقواعد علمی وعملی طب ۲- درادویه واغذیه مفرده ومرکبه ۳- درامراض مختصه اعضاءبدن ۴- درامراض غیر مختسه واسباب وعلامات وعلاجات آن ، این شرح باعنوان قال ، اقول است و مطالب آن ازکتب معتبر مانند : القانون ، الکامل ،الحاوی الکبیر ،مؤلفات نجیب الدین سمرقندی و امثال آن اقتباس شده است.
آغاز: «بسمله،حمدله، وبعد فان الطب علم شریف لشرف موضوعه و وثاقه دلائله.»
انجام موجود: «والمراد بمقابله الاسباب ان یکثر الغداء ان کان السبب قله ویصلح کیفیه الدم.»
نستعلیق ۲۴سطری، کاتب:نامعلوم، تاریخ تحریر :قرن ۱۲ق.، کاغذ :نخودی آهارمهره،۲۲۰گ۲۴×۱۷، عناوین به شنگرف، روی برخی عبارات به شنگرف ومشکی خط کشیده شده است ،اوراق دارای حواشی با رموز مختلف، حاشیه اغلب اوراق وصالی شده ورطوبت رسیده ، اوراق میانی نونویس و برخی از اوراق میانی افتاده است ،جلد: گالینگور قهوه ای با عطف وگوشه تیماج قهوه ای ،وقفی محمد باقر سبزواری، ۱۳/۱۱/۱۳۶۹٫
خِرقِه بَخیِه(۱۲۷۳۶)(فارسی)
مختصری است در بیان علل و علاج ضعف قوه باه و موضوعات دیگر مربوط به آن مشحون به کنایات و تشبیهات و ایهامات و استعارات فراوان ادبی در سی فصل معنون به«بَخیِه» از مرتضی قلی خان شاملو صاحب منصب شمشیر برداری و حاکم هرات و قم از جانب شاه سلیمان(۱۱۰۵-۱۰۷۷) و یکی از مشاهیر خطّاطان عصر صفویه. پدرش حسن بیگ[۶۴] از بزرگان امرای طایفه شاملو و صاحب سیف و قلم و اباعن جد صاحب مناصب و مقامات عالیه بوده و چنان که در عموم کتب تذکره و تواریخ آن عهد مسطور است در زمان شاه عباس ثانی و شاه سلیمان مذکور حکومت هرات و بیگلربیگی ایالت خراسان غالباً بعهده او(و قبل از او بعهده پدرش حسین بیگ و بعد از او بعهده پسر دیگرش عباسقلی خان) مفوّض بوده و بموجب قول صاحب تذکره نصرآبادی دیوان شعری داشته که بالغ بر سه هزار بیت بوده است.
آغاز: «بسمله سبحان الله رنگ امیزی بساط و سپاس حکیمی که خرقه معرفت را بر قامت صحیح مزاجان درست اعتقاد بریده».
انجام: «قماش دو رویه ظاهر و باطن آرایش آستین خرقه شهوت باد».
بلافاصله بعد از آن رساله تشریح منصوری است.
کتابت رساله اول شکسته و رساله اخیر نستعلیق، تاریخ تحریر«خرقه» شنبه ۲۴ شعبان ۱۲۳۱ و رساله تشریح ذی حجه ۱۲۳۳(این رساله دارای پنج شکل مربوط به تشریح استخوانها و غیره است)، کاغذ نخودی، عناوین بشنگرف، جلد تیماج عنابی یک لا، ۱۱س، ۱۳۳گ ۵/۱۴×۲۱، واقف حسین کی استوان، تاریخ وقف آبان ۱۳۴۸٫
خلاصه التجارب[۶۵](فارسی)(۱۶۷۶۰)
از تألیفات حکیم بهاء الدّوله میر قوام الدین قاسم رازی از اطبای قرن نهم هجری که آنرا در سنه ۹۰۷ در شهر طرشت از قراءِ ری تألیف نموده است. کتاب مفصّلی است مشتمل بر تقریباً همه مباحث و موضوعات علوم پزشکی در بیست و هشت باب: ۱- دربیان آنچه دانستن آن موقوف علیه حفظ صحت و دفع مرض است ، ۴- در تدابیر آنچه بزینت بدن متعلق است ، ۲۰ – دربیان احوال امراض مقعده و شرح و اسباب و علامات و معالجات آنها ، ۲۸- دربیان بعض الفاظ غریبه . این کتاب چندین مرتبه در هند چاپ شده است.[۶۶]
آغاز: «بسمله حمد بلا احصا حکیمی را که بکمال حکمت و وفور عنایت و قدرت ماهیت اشرف انسانی را از خزانه جود خلعت وجود پوشانید».
انجام: «و رب گل سرخ و سایر ادویه را نیز باین طریقه می‌توان گرفت…»
نستعلیق ۲۳سطری، کاتب:نامعلوم ، تاریخ تحریر :قرن ۱۰ق.، کاغذ:حنایی سمرقندی آهارمهره،۱۷۱گ۲۴×۱۲، عناوین به شنگر ف ، روی برخی عناوین به شنگر ف خط کشیده شده ، یادداشت مالکیت عبدالغفور المازندرانی ، و مالکیت حاجی میرزا محمد عبدالوهاب طباطبائی در ربیع الثانی ۱۳۱۹٫،حواشی اوراق رطوبت رسیده ، جلد: مقوا با عطف میشن قهوه ای ،خریداری آستان قدس رضوی ،اسفند ۱۳۶۷٫
خلاصه الحکمه در کلیات مجمع الجوامع (فارسی)(۴۸۶۸۱)
مؤلف: محمد حسین بن محمد هادی عقیلی علوی شیرازی(زنده در۱۱۸۵و بعد از آن)
کتابی است مفصل درطب که درمقدمه آن نام مولف وعنوان کتاب ذکر شده ، مولف درمقدمه گوید که قبل از این تاریخ (منظور تاریخ کتاب حاضر) درسنه ۱۱۸۵ق. به فرمان پیر و مرشد خویش میر محمد علی حسینی متوجه تألیف قرابادین گردیده است وسپس به تالیف ادویه مفرده گردیده و آن قرابادین را مسمی به مجمع الجوامع و ذخایر الترکیب و ادویه مفرده را به مخزن الادویه و تذکره اولی النهی گردانیده و کتاب حاضر را بعد از اینها بنام خلاصه الحکمه درکلیات مجمع الجوامع بر مقدمه دربیان تعریف علم طب وعنایت و موضوع و مشرف و بیان وصایا درآداب طبیب ومریض در۴ فصل ،ودو مقاله وخاتمه ترتیب داده است ودر هریک فصولی چند وپآورده است
آغاز: «بسمله، … فی احسن تقویم وشرفت بتشریف الروح والعقل … بید النفس السلیم والذهن المستقیم متم رده الی انتقل السافلین … اما بعد می گوید بنده خاطی محمد حسین بن محمد هادی .»