شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا ۱۳ …

انجام موجود: « مقصد نهم دربیان نبض هریک ازصاحبان امراض.»
نستعلیق ۱۵سطری، کاتب:نامعلوم ، تاریخ تحریر : قرن ۱۲ق.، کاغذ:نخودی ،…گ۱۶×۲۱،برخی اوراق آسیب انسانی دیده و نیمه برگ اول پاره شده است ، جلد: ندارد،خریداری آستان قدس رضوی از علی پیرانی ،۷/۳/۹۱٫
خلاصه شفائی= خلاصه الشفاء[۶۷](فارسی)(۴۸۷۳۵)
مؤلف: میرمظفر بن محمد شفائی کاشانی(قرن ۱۱ق.)
میر مظفربن محمد حسینی از پزشکان روزگار شاه عباس یکم (۹۹۵-۱۰۳۷ق.) نگارنده قرابادین شفائی که نام کتاب و نگارنده وفهرست مطالب در دیباچه آمده است : در دو کتاب : کتاب یکم درسه مطلب ، ۱- حفظ صحت ۲- علاج امراض بطورکلی ۳- ادویه مفرده وکتاب دوم در سه فن ۱- امراض مختص به یک عضو ۲- امراض غیر مختصه ۳- ادویه مرکبه ، بنابر گفته منزوی ۱/۵۵۳ برخی از نسخه ها تنها کتاب دوم را دارا می باشد و کتاب حاضر هردو را دارا می باشد.
آغاز: «بسمله،حمد بی نهایت وثنای بی غایت حکیمی راکه از حکمت کامله او کیفیه مزاج را از او امتزاج جواهر عناصر مختلفه.»
انجام: « تسکین وجع اولا به مخدرات از واجبات است بعد از آن معالجه سده واقعه در اسماء والله اعلم بالصواب والیه مرجع والمآب .»
نستعلیق ۱۸سطری، کاتب:موسی بن نجف‌علی طبیب قزوینی، تاریخ تحریر :۱۲۷۱ق.، کاغذ:نخودی ،۱۸۴گ۵/۲۵×۱۶، عناوین به سرخی وبر فراز برخی کلمات خاص خطی به سرخی ،آسیب رسیدگی اوراق ، جلد: تیماج قهوه ای ضربی ، خریداری آستان قدس رضوی از کمال صادقی فیروز آبادی ، ۱۲/۳/۹۱٫
خلاصه العلاج (۳۵۳۶۰) (فارسی)
مؤلف: علی بن محمد معروف به عوض متطبب. احتمالاً وی علی بن محمد مطبب (زنده در ۸۱۲ ق.) و صاحب «خیل نامه» است.
انواع بیماریها و علاج آنها را در یک مقدمه و یک خاتمه و بیست و دو باب (هر یک در چند فصل) به طور مفصل آورده است: مقدمه در بیان قانون علاج معالجات به طریق کلی؛ الباب الاول فی امراض الرأس (۲۱ فصل)؛ الباب الثانی فی امراض العین (۳۵ فصل) ۱۰- فی امراض الریه (۹ فصل) ۱۵- فی امراض الطحال (۵ فصل) ۲۰- فی اورام البثور (۴۹ فصل) ۲۲- فی تدبیر السموم؛ الخاتمه فی امراض الصبیان و معالجاتهم.
آغاز: «بسمله. الحمدلله الواجب الوجود و الصلاه والسلام علی خیر خلقه… اما بعد چنین گوید بنده خاطی علی…»
انجام: «و از شیشه آتشی بطریق معجون روغن کند»
نستعلیق خوش ۱۳ سطری، تاریخ تحریر: قرن ۱۳ق.، کاغذ: نخودی، ۴۴۹ گ ۳۳×۵/۲۰، عناوین به شنگرف، جلد: تیماج فرنگی سوخت با حاشیه و جدول زرکوب، اهدایی مقام معظم رهبری در اردیبهشت ۱۳۸۶٫
خواص الاشیاء(رساله در-) (۲۷۶۵۶) (فارسی)
مؤلف: شناخته نشد(اما قبل از ۷۲۳زنده بوده است)[۶۸]
رساله مختصری است درصفات وخواص طبیعی وطبی برخی از اشیاء که درچهار باب مرتب شده: باب اول [افتاده ] ، باب دوم درصفات و خواص حشرات وطیور وغیره (…صفت کرباسه ، صفت عطابه ، صفت کژدم ، عنکبوت ، زنبور ، مگس ، مورچه ، پشه ، کبک ، حمار ، خراطین ، دد لعله ، صفت مار علف ، باب سوم در خواص اشجار و اثمار (صفت خرما ، انگور ، سیب ، انار ، به ، امرود ، شفتالو ، زرآلو ، انجیر ، توت ، جوز ، نارگیل … بذر قطونا ، کل الجواهر ، باب چهارم درفلزات (خواص طلا ، نقره ، مس ، آهن ، سرب ، ارزیز(قلع) و روی )
نسخه حاضر ناقص الاول و موجودی از اواسط باب دوم (ازصفت کرباسه و عطابه و کژدم به بعد )است.
آغازموجود: «که کرباسه را سام ابرص خوانند و او مجامعت به دهان کند … صفت عطابه .»
انجام: «خواص روی … سپس آن روغن صاف نموده برموی مالند سیاه شود والله اعلم بالصواب .»
ذیلا یک ورق حاوی تاریخ تولد افراد مختلفی می باشد .
نستعلیق ۱۴سطری، تاریخ تحریر : قرن ۱۳ق.، کاغذ:نخودی آهارمهره ،۱۲گ۱۷×۱۰، عناوین به شنگرف ، جلد:تیماج قهوه ای یک‌لا،وقفی رحیم دادخواه ،۱۵فروردین ۱۳۸۱٫
خواص الاشیاء(فارسی)(۴۰۰۵۱)
مؤلف: میرزا محمد علی [بن عبدالکریم طباطبائی] طبیب اصفهانی از اعلام قرن ۱۱ یا قبل از آن و مؤلف «راحه الانسان».[۶۹]
کتابی است در منافع و مضارّ اشیاء مشتمل بر هفت باب [یا هشت فصل طبق نسخه بعدی: ۲۰۷۰۰] دو قسمتی (جمعاً ۱۶ قسم) که به ضبط مقدمه نسخه بعدی (۲۰۷۰۰) و منزوی، هشت فصل (از مجموع ۱۶ فصل) آن را اختیار کرده و سایر آن را به لحاظ عدم تجربه رها کرده است.
ابواب [فصول] اصلی عبارتند از: ۱- منافع انسان و بهایم ۲- طیور و حشرات ۳- اشجار و اثمار ۴- جواهرات و احجار ۵- اجناس و اوراق ۶- صموغ ۷- داروها [و فصل ۸ به ضبط نسخه ۲۰۷۰۰ در خواص روغنها[۷۰]].
در نسخه حاضر از میان ابواب فوق‌الذکر، بابهای اول [در چهار فصل: مرد و زن، زنان، کودک و بهایم و حیوانات]، دوم [دو فصل: طیور، هوام و حشرات]، سوم، ششم و سپس باب پنجم انتخاب شده است. در ادامه باب ششم در صموغ، فصل [هفتم و هشتم و نهم[۷۱]] و مقاله هفتم به چشم می‌خورد که به ترتیب عبارتند از: فصل ۷- منافع ریاحین ۸- منافع و مضار بادروح و گندنا و کاهو و سراب و کاسنی و کرفس و فرفخ و گشنیز و نعناع و اسفناج و نانخواه و سپندان و سماروغ و طرخون و ریواس و سغرا ۹- غلات؛ مقاله هفتم در حبوبات.
آغاز: «خواص الاشیاء میرزا محمد علی طبیب اصفهانی بسمله. حمدله. صلات. اما بعد بدانکه این کتاب را خواص الاشیاء خوانند و این بر هفت فصل [باب] است و بغایت معتبر است باب ۱ در منافع انسان و …»
انجام: «صاف نموده با شکر سفید بقوام آورده لعوق شود»
ضمیمه: مذیل است به رساله «راحه الانسان» از همین مؤلف، که ناتمام رها شده و موجودی آن ۲۰ سطر (از آغاز تا علاج زکام) است.
نستعلیق ۳۵ سطری، تاریخ تحریر: قرن ۱۳ق.، کاغذ: نخودی آهارمهره، ۱۳گ ۳۵×۲۱، عناوین به سرخی، جلد: تیماج قهوه‌ای ضربی با عطف میشن عنابی، اهدایی مقام معظم رهبری در مهر ۱۳۸۶٫
خواص الحیوان = ترجمه حیاه الحیوان (۴۰۵۰۵) (فارسی)
مترجم: محمد تقی بن خواجه محمد تبریزی (ـ قرن ۱۱ق.)
ترجمه‌ای است روان از کتاب معروف «حیاه الحیوان» تألیف کمال‌الدین محمد بن موسی دمیری (ـ ۸۰۸ ق.) ـ مذکور در همین فهرست، ذیل «سرّ الحیاه» ـ همراه با حذف زواید. این ترجمه در ۲۸ «باب» به تعداد حروف هجا و هر باب بنابراین که مفاتیح اسماء حیوانات مفتوح یا مکسور یا مضموم باشد در سه «فصل» مرتب و اسامی حیوانات به ترتیب به عربی، فارسی و ترکی بیان شده است.
این کتاب به درخواست نواب «میرزا محمد ابراهیم بن صدرالدین محمد»[۷۲] در عصر شاه عباس دوم صفوی (۱۰۵۲-۱۰۷۸ق.) نگاشته شده و چندین مرتبه از جمله در تبریز (۱۲۷۵) چاپ شده است. [۷۳]
نسخه حاضر ناقص‌الطرفین و موجودی آن از فصل دوم از باب اول (خرگوش ـ اتان ـ افال و اخیل) تا اول باب بیست و هفتم است.
آغاز کتاب: «بسمله. حمد بیحدّ و ثنای بیعدّ خداوندی را سزد که مشکوه بنیان حیوانرا به چراغ جان برافروخت»
آغاز موجود: «ماده‌اش را دختر زاید و اگر زنی خون او را بیاشامد هرگز بار نگیرد … اتان خر ماده»
انجام موجود«باب بیست و هفتم در واو مشتمل بر یک فصل … وَحش بحاء مهمله … ممن یکیدنی استترت»
نسخ ۱۴ سطری، تاریخ تحریر: قرن ۱۳ق.، کاغذ: نباتی فرنگی، ۲۴۱گ ۱۸×۱۲، عناوین به شنگرف، ۹ برگ اول نسخه به خط نسخ مغایر و کاغذ نخودی، جلد: مقوا با عطف و گوشه گالینگور سرمه‌ای، اهدایی در دی ۱۳۸۸٫
خواص و منافع چوب چینی و قهوه و چای خطائی (رساله-) (ضمیمه۱۵۰۸۵)
از تألیفات قاضی بن کاشف الدّین محمّد که آنرا بنام شاه عباس صفوی موشّح و بر سه باب(۱٫ در منافع بیخ چینی، ۲٫ در خواص قهوه، ۳٫ در منفعت چای) مرتّب نموده و در تضاعیف آن ایراداتی نیز به عماد الدّین محمود طبیب مؤلف رساله افیونیه و کتب دیگر گرفته است.

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت jemo.ir موجود است