تحقیق – شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا …

آغاز: «بسمله حمدله اما بعد چون توجه خاطر آفتاب مآثر اشرف اقدس مروج مذهب حقه ائمه اثنی عشر».
انجام: «و ثواب آن بروزگار فیض آثار نواب همیون عاید شود».
نستعلیق خوش، کاتب هر دو کتاب بهرام الظهیری، تاریخ تحریر سه شنبه ۸ شعبان ۱۰۶۴، عناوین بشنگرف، کاغذ نخودی، صفحه اوّل از کتاب اوّل نونویس، ۲۵س، ۱۲گ ۹/۱۶×۳۰، جلد تیماج ضربی، دورو، وقفی مکتبه الامام امیر المؤمنین در اردیبهشت ۱۳۶۵
الدّرۀ المنتخبۀ فی الادویۀ المجربۀ(۵۰۸۲)(عربی)
کتابی است در بیان منافع نباتات و معادن و حیوانات و ذکر خواص و مجربات طلسمات و اسماء اوفاق بجهت معالجه امراض مختلف(از سر تا پا) و دفع سموم گزندگان و طرد آنها که در دوازده باب بشرح مذکور در ذیل مرتب و بنام الملک المؤید هژبرالدین داود[۷۴] بن یوسف بن عمر از ملوک سلسله رسولی یمن(متوفی در سنه ۷۲۱) توشیح شده است.
آغاز: «بسمله… الحمدلله الذی فضّل نوع الانسان بطلق اللسان و ایده بفهم المقصود و جعله طلسما ظاهرا تأثیره فی هذا العالم و الوجود».
انجام موجود: «و یعجن بما الورد عجنا جیدا و یوخذ من المسک لکل مثقال».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن هشتم، عناوین ابواب و اسامی ادویه و طلسمات و جداول اوفاق به شنگرف، کاغذ حنائی ضخیم، ۱۳س، ۱۰۱گ ۱۳×۵/۱۷، جلد تیماج ضربی دو رویه، واقف زین العابدین خادم اصفهانی، تاریخ وقف رجب ۱۱۶۶٫

درر کنز الحکماء = کنز الحکماء و مطلب الاطباء و العلماء (منتخب ـ) عربی، طب
(۲۶۴۲۹)
مؤلف: طبیب شیرازی، رکن‌الدین مسعود بن حسین (زنده در ۹۳۱ق.)[۷۵]
منتخبی است از کتاب “کنز الحکماء” تالیف ابوسعید بن ابراهیم (یا ابراهیم بن ابوسعید بن ابراهیم) متطبب مغربی علائی[۷۶] (قرن ‎۷ق.) که خود آن (کنز الحکماء) نیز از کتاب “تذکره السویدی” موسوم به “التذکره الهادیه و الذخیره الکافیه” تالیف عزالدین ابواسحاق ابراهیم بن محمد بن طرخان سویدی انصاری شافعی (۶۰۰-‎۶۹۰ق.) استخراج و منتخب شده است. در این منتخب معالجه با امراض با ادویه مفرده و مرکبه بیان شده و مطالبی دیگر از کتب معتبر طبی به آن افزوده شده. این کتاب که عنوان آن (درر کنز الحکماء) در اواخر مقدمه دوم (برگ ‎۱۰ پ) آمده همانند تذکره السویدی و کنز الحکماء و بر خلاف تالیف دیگر رکن‌الدین (مقاصد الاطباء[۷۷]) بر حسب امراض در دو مقدمه و ‎۳۰ باب (و هر باب در چند “قول”) مرتب شده است. مولف در مواضع متعدد از جمله در آغاز فصل دوم از باب سی‌ام (برگ ‎۳۰۸ نسخه) نام مصنف کنز الحکماء را (که در آن اختلاف است) ابوسعید بن ابراهیم مغربی ضبط نموده. این کتاب (به ضبط مقدمه دوم برگ ‎۱۰ نسخه و ترقیمه نسخه) در سال ‎۹۳۱ق. (برابر با “خیر علاج و دواء”) تالیف شده و شایسته تحقیق، تصحیح و چاپ می‌باشد. نسخه‌های خطی آن نیز بسیار کمیاب است. (یک نسخه دیگر در کتابخانه ملی ایران است). نسخه حاضر کامل و از آنجا که به خط یکی از نوادگان مؤلف می‌باشد بسیار نفیس می‌باشد.
آغاز: « بسمله، نحمدک یا ذاالجلال و الکمال و الکرم و الاکرام و نستعین ببدایع حکمتک فی دفع الادواء… و بعد فیقول العبد الفقیر اول الاقلین مسعود بن حسین المدعو برکن‌الدین هذه اوراق مشتمله علی ذکر ادویه… انتخبتها من کتاب کنز الحکماء الذی کان مستخرجا من کتاب التذکره تصنیف قدوه الحکماء… عزالدین ابی اسحاق… الشهیر بابن السویدی رحمهالله علیه… (بعد از ‎۱۰ برگ) و هو مرتب علی ثلاثین باب کل باب منه مشتمل علی اقوال بحسب الامراض… و سمیته بدرر کنز الحکماء… وقع تاریخ اتمام جمعه و کتابته خیر علاج و دواء ‎۹۳۱ و بالله التوفیق»
انجام: «حرف الغین غاریقون بدله وزنه قسط و نصف وزنه عاقرقرحا، غبیرا بدله سویق النبق و سویق الزعرور و الله اعلم بالصواب تم الکتاب بعون الملک الوهاب فی تاریخ یوم السبت ‎۱۷ من شهر رجب المرجب سنه ‎۱۰۹۲ علی ید العبد المذنب نظام‌الدین احمد بن نورالدین محمد بن جلال‌الدین محمد بن نورالدین محمد بن کمال‌الدین حسین بن رکن‌الدین مسعود الطبیب الشیرازی مصنف هذا الکتاب تم موافق اواسط مردادماه جلالی سنه تخافوی ئیل فی قریه قمصر تاریخ جمعها و کتابتها انحصرت المنصف خیر علاج و دوا ‎۹۳۱ »
نستعلیق‎۱۶ سطری، کاتب: نظام‌الدین احمد بن نورالدین محمد بن…شیرازی(از نوادگان مؤلف)، تاریخ کتابت: سال ‎۱۰۹۲‎- قرن ‎۱۱‎ ق. محل کتابت: قمصر، کاغذی نخودی آهارمهره ، ‎۳۱۴ برگ ۵/‎۱۵* ۵/‎۹ ،عناوین به شنگرف، فواصل با نقاط شنگرفی، نسخه مذیل است به یک رساله ناقص الاخر در تدبیر شراب از کتاب ذخیره به زبان فارسی در پنج صفحه، جلد تیماج قهوه‌ای، اهدایی بنیاد شهید تهران اردیبهشت ‎۱۳۷۸‎
دستورالاطباء= اختیارات قاسمی[۷۸] (۲۰۹۶۸) (فارسی)
مؤلف:حکیم محمد قاسم بن غلام علی هندوشاه استرآبادی
مشتمل است بریک مقدمه و ۳ مقاله و یک خاتمه : مقدمه درارکان بدن واخلاط و جزآن در ۹ فایده ، مقاله اول ادویه مفرده و اغذیه مفرده به ترتیب حروف تهجی در باب ها و مقاله دوم در ادویه مرکبه مشهوره در ۱۵ باب و مقاله سوم در معالجات علل به طریق اجمال ، خاتمه در شرح انواع مزه.
آغاز: «بسمله ، حمد بیحد مرخدایرا که بر حکم و ما ارسلناک الا رحمه للعالمین رایات شوکت محمد ی صل الله علیه و آله وسلم مرتفع ساخته.»
انجام : «چنانکه گذشت بقدر ادراک خود آنچه تحقیق کرده شد بقیه قلم آورده شد و الله اعلم بالصواب.»
نستعلیق ۱۵سطری، کاتب:جهان علی امان خان،کتابت شده بنام : بدستور نجم الدوله عطایارخان بهادرجنگ، تاریخ تحریر :۴شنبه ۴ شعبان ۱۱۸۴٫، کاغذ:نخودی آهارمهره،۱۶۸گ۵/۱۹×۵/۱۰،گوی و عناوین به شنگرف ، روی برخی عبارات به شنگرف خط کشیده شده است، نقش سجع بامهر: ظاهرا مهر دارد که فراموش شده است، برخی اوراق دارای حاشیه ، اوراق آسیبدیده ازحشرات، جلد:مقوا با عطف تیماج قهوه ای،وقفی دکتر فریدون مقتدری، تیر ۱۳۸۳٫
دستورالعلاج(۱۰۵۰۵)(فارسی)
تألیف سلطان علی طبیب گنابادی است که آنرا پس از چهل سال بحث و فحص و مطالعه علوم پزشکی در سنه ۹۳۰ نگاشته است .این کتاب مشتمل است بر دو مقاله» (انتهی باختصار):
– در امراض مختص بعضو معین در بیست و پنج باب و هر باب مفصل بر چند فصل و هر فصل در چندین نوع.
– در امراض غیر معین بعضو مشتمل بر هشت باب و هر باب در چندگونه.
آغاز: «بسمله… الحمدلله الذی فضّل نوع الانسان بطلق اللسان و ایده بفهم المقصود و جعله طلسما ظاهرا تأثیره فی هذا العالم و الوجود».
انجام موجود: «و یعجن بما الورد عجنا جیدا و یوخذ من المسک لکل مثقال».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن۸ق، عناوین ابواب و اسامی ادویه و طلسمات و جداول اوفاق به شنگرف، کاغذ حنائی ضخیم، ۱۳س، ۱۰۱گ ۱۳×۵/۱۷، جلد تیماج ضربی دو رویه، واقف زین العابدین خادم اصفهانی، تاریخ وقف رجب ۱۱۶۶٫
دستور الفصد = فصد عروق انسانی[۷۹] (۳۳۲۵۴) (فارسی)
مؤلف: محمد بیگ بلخی از تبار مغول به روزگار همایون پادشاه (جل ۹۳۷ـ۹۶۳ق.) و مؤلف «خواص ‌الاشیاء» در سال ۹۴۴ق.
رساله مختصری است در جراحی عمومی عروق انسانی که از ذخیره خوارزمشاهی و دیگر کتب و رسائل معتبر طبی انتخاب شده و آن مشتمل بر شش «باب» و هر باب در چند «فصل» است: باب ۱ـ شرایط فصد (۹ فصل) ۲ـ فصد عروق سر و گردن (۱۵ فصل) ۳ـ فصد عروق هر دو دست (۶ فصل) ۴ـ فصد عروق هر دو پا (۳ فصل) ۵ـ در گشادن شرایین (۵ فصل) ۶ـ معالجه جراحات شرایین و عصب و علاج غشی (۴ فصل).
آغاز: «بسمله. سپاس بیکران و ستایش بی‌پایان مرحکیم مطلق را سزد»
انجام: «اگر از روغن کنجد گرده هم چرب دارند خالی از منفعت نخواهد بود»
نستعلیق تحریری ۱۹ سطری، تاریخ تحریر: ۱۸۸۹م. (۱۳۰۷ق.)، کاغذ: نخودی آهارمهره، ۱۶گ ۵/۲۳×۱۳، عناوین به شنگرف، جداول به سرخی و لاجورد، کاتب نسخه را از روی نسخه‌ای آسیب‌دیده استنساخ کرده، جلد: میشن عنابی، اهدایی در بهمن ۱۳۸۴٫
دستور مسیحی(۷۱۰۳)(فارسی)
تألیف محمد مسیح ابن محمد صادق طبرسی رازی از شاگردان حکیم محمد مؤمن تنکابنی معاصر شاه سلیمان صفوی است مرتب بر چهار مقاله هر مقاله در چند باب و هر باب در چند فصل و مبتنی است بر کتب بقراط و رازی و ابن ابی صادق و یوحنا بن سرابیون و سید اسماعیل جرجانی و غیره.
آغاز موجود: «او شفاعت گستری که بمدلول و ما ارسلناک الّا رحمۀ للعالمین وجود ما جودش(کذا) رحمت عالمیانست».
انجام: «و اگر بی پرهیزی و بی تدبیری نماید و خود را بیمار نماید و برو عیب بود و معذور نباشد».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر ۱۲۴۹ هجری قمری، عناوین در متن غالباً به شنگرف و در حاشیه به سیاهی، کاغذ نخودی آهاری، ۲۵س، ۳۴۱گ ۲۰×۳۳، جلد تیماج قهوهای ساده، ورق اول افتاده، خریداری آستان قدس در بهمن ۱۳۲۷٫
دقائق العلاج(۵۱۷۹)(عربی)
تألیف حاج محمد کریم خان کرمانی(۱۲۲۵ـ ۱۲۸۸ق.) از اعلام شیخیه است که بعد از «حقائق الطب» و قبل از «حقائق الطب»[۸۰] نوشته است و مشتمل است بر مقدمهای در چندین فصل و پنج مقاله در چندین باب و هر باب در چندین مطلب و هر مطلب در چندین مقصد و قس علی هذا.