مقاله – شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا ۱۳ …

نسخ ۳۷سطری ،کاتب: نامعلوم، تاریخ تحریر:قرن ۱۳ق.، کاغذ:نخودی آهارمهره ، ۴۲گ۵/۲۶×۱۷، عناوین به شنگرف ، روی برخی عبارات خطی به شنگرف کشیده شده ،جلد :مقوا با روکش پارجه ای ، وقفی رضاخان نائینی ، مرداد ۱۳۱۱٫
الرحمه فی الطب والحکمه[۸۸](۳۵۷۷۷) (عربی)
مؤلف : شیخ محمد مهدی بن علی بن ابراهیم صبیری یمنی مهجمی مقری (-۸۱۵ق.)
درعلم طب ، وحاوی ۵ باب است : ۱- فی علم الطبیه وما اودع الله فیها من الحکمه ۲- فی طبایع الاغذیه والادویه ومنافعها ۳- فیما یصلح للبدن فی حال الصحه ۴- فی علاج الامراض الخاصه لکل عضو مخصوص ۵- فی علاج الامراض العامه المنتقله فی البدن .
آغاز: «بسمله ،الحمد لله الذی اخترع من العدم الموجودات و اظهر الی الموجودات الکاینات … وسمیته کتاب الرحمه فی الطب والحکمه .»
انجام: « اومره علی قدر ضعف الشخص وقوته فانه نافع صحیح مجرب والله اعلم فهذا اخر ما اوردنا والیه قصدنا من کتابنا هذالموسوم بکتاب الرحمه فی الطب والحکمه فنسأل الله ان ینفعنا ..»
نستعلیق ۲۲سطری ،کاتب: نامعلوم، تاریخ تحریر:قرن ۱۴ق.، کاغذ:نخودی فرنگی آهارمهره ، ۲۱گ۲۱×۵/۱۵، عناوین به شنگرف ، درحاشیه ، حواشی اوراق کمی رطوبت رسیده، جلد :مقوا با عطف تیماج قهوه ای ، وقفی آیه الله محمد حسین شمس الاشراق ، بهمن ۱۳۸۶٫
الرحمه فی الطب والحکمه(ترجمه -)[۸۹] (۴۷۳۳۳) (فارسی)
مترجم : خواجه عبدالله تمکین مشهور به سید عبدالفتاح (قرن ۱۲ق.)
ترجمه ای است از رساله طب از زبان عربی به‌فارسی که مؤلف آن مهدی بن علی بن ابراهیم صبیری است ، مترجم بنابر آنچه در دیباچه آورده بدستور درویش خان که از نزدیکان احمد شاه قاجار است این کتاب را اززبان عربی بفارسی ترجمه کرده و منتخباتی از قانون بوعلی سینا را درآن داخل کرده و مشتمل بر ۵ باب و فصول نموده است ، باب اول درعلم طبیعی است و آنچه حق تعالی درآن نهاده است ازحکمت ، باب دوم درطبایع غذاها ودواها ، باب سیوم دراشیائی که صالح اند درحالت صحت (فیما یصلح فی حال الصحه ) ، باب چهارم درعلاج امراض خاصه از سرتاقدم و باب پنجم درعلاج امراض عامه می باشد .
آغاز: «بسمله ،حمدله اما بعداین رساله است ترجمه کتاب رحمه فی الطب والحکمه تألیف احقر العباد والمخاطب من الرسول الامین به خواجه عبدالله تمکین مشهور به عبدالفتاح خان حکیم.»
انجام: «هرهفت باد ماهی دوبار یا یکبار موافق قوه مریض و ضعیف آن تمام شد بعون الله.»
نستعلیق تحریری ۱۳سطری ،کاتب: نامعلوم، تاریخ تحریر:قرن ۱۳ق.، کاغذ:نخودی ، ۴۵گ۲۱×۱۴، عناوین به شنگرف ، معلق به حواشی تصحیحی با رمز ص ، مذیل است به چند سطر در صفت روغن از عبدالله تمکین و هفت برگ در طب ، نسخه حکیم شریف الدین خان بغدادی وطریقه حلوا ساختن وترکیب ساختن مربا ی هلیله وقرص خشخاش ومعجون مسک و علاج چشم و علاج دندان از حضرت علی بن موسی الرضا ع ، اوراق رطوبت رسیده و آسیب دیده و لمینه شده ، جلد : تیماج فرنگی عنابی زرکوب ،اهدایی مقام معظم رهبری ، ۱۳/۴/۹۰٫
زاد المسافرین= تدبیر مسافر(۶۸۷۵)(فارسی)
نام مؤلف را کاتب این نسخه غلام‌رضا بن محمد باقر خوانساری نوشته باین عبارت: «و بعد چنین گوید کم گشته دیار سرگردانی و مبتلا برنج هیچ ندانی… غلام رضا بن محمد باقر الخوانساری… که چون دوستان روحانی و برادران ایمانی را بهره‌مند گردانیده(چه کسی معلوم نیست) و استاد جامع الجونی(کذا) محمد اسماعیل کنکونی والد کمترین حاجی محمد باقر جدیدالاسلام را الخ».
در دو ” مطلب ” و چند فصل . روزگار نگارنده به دست نیامد ، جز آنکه نسخه های شناخته شده کتاب از ۱۲۷۵ ق کهن‌تر نیست . مطلب اول ، در تدبیر مسافرین و قوانین حفظ صحت ایشان ؛ مطلب دوم ، در معالجه صنفی چند از امراض کثیر الوقوع که بدون حضور طبیب معالجه توان نمود . نسخه ای به همین نام در دو مطلب بسیار نزدیک به همین کتاب ، در کتابخانه مجلس نگاهداری می شود ( شورا ، ۱۹/۳۳ ) که در آنجا نام نگارنده ، در دیباچه ، محمد حسین بن محمد جعفر بهبهانی آمده است. گویا هر دو تحریر ( خوانساری و بهبهانی ) از زاد المسافرین ملامحمد مهدی شریف طبیب متاثر باشند که پس از ۱۱۴۱ ق ، در همین زمینه نوشته شده است ( نسخه ها ، ۱/۵۴۶ ) .منابع دیگر : حسینی ، ۵/۱۴۲ ؛ نشریه ، ۱۱ – ۱۲/۱۱۵ .
نسخ، و نستعلیق، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر رمضان ۱۲۴۴، کاغذ فستقی، عناوین و جداول و کمندها بشنگرف، ۲۰س، ۳۵گ ۲۰×۳۰، جلد مقوا با رویه پارچه واقف، درۀ السلطنه ملک‌زاده کوثر، تاریخ وقف آبان ۱۳۲۶٫
زادالمسافرین=تدبیر مسافر[۹۰](۲۶۳۷۷) (فارسی)
مؤلف : ملامحمد مهدی بن علینقی شریف همدانی طبیب(قرن ۱۲ق.)
مولف به خواهش میرزا محمد اسماعیل ، پس از روزگار آشوب افغان در شیراز نگاشته در۱۰صفر ۱۱۱۴ در۲ مطلب به انجام رسانده است : ۱- تدبیر مسافر و تندرستی ۲- معالجه صنفی چند ازامراض سبک ،درفهرست ها چند نام آمده از جمله ملا محمد مهدی بن علینقی شریف طبیب خوانساری و برخی نسخه ها ناشناخته مانده است و چند بارچاپ شده است.
نسخه ناقص الاول است و ظاهرا یک ورق از اول افتادگی دارد و ناقص است
آغازموجود: «وسلامه علیهم اجمعین ما راجع المریض الی الطبیب وانس الحسب الی الحبیب اما بعد چنین گوید گمگشته دیار سرگردانی ومبتلای مرض هیچ ندانی الواثق بالله اللطیف محمد مهدی بن علینقی الشریف عفی الله عنها.»
انجام : «ماراز دارنده زهر و عقرب ازدارنده گوگرد میگریزد والله اعلم بحقایق الامور بدانکه آنچه ازمعالجات دراین اوراق پریشان … که سهو نسیان را معذور خواهند داشت.»
ذیلا ۱۵ صفحه حاوی دورساله بنام مجربات که ظاهراً از همین مولف و همچنین رساله ای در ذکر بعضی امراض ضمیمه است و درپایان دو برگ نیز حاوی مطالبی متفرقه ضمیمه است.
شکسته نستعلیق ۱۵سطری،کاتب: نامعلوم، تاریخ تحریر:رجب ۱۲۴۶٫، کاغذ:نخودی فرنگی آهارمهره ، ۹۷گ۵/۱۵×۵/۱۰،عناوین به شنگرف ، روی برخی عبارات به شنگرف ، حواشی اوراق رطوبت رسیده ، جلد : تیماج قهوه ای روشن با حاشیه ضربی زنجیره ای یکلا،اهدایی بنیاد شهید تهران ، فروردین ۱۳۷۸٫
زبدۀ الحکمه(۸۷۴۵)(فارسی)
اصل این کتاب تألیف دکتر پولاک نمساوی[۹۱](= اطریشی) طبیب خاصه ناصرالدّین شاه قاجار و معلم دارالفنون است و ترجمه فارسی آن از شاگرد او علی نقی بن محمد اسماعیل و مشتمل است بر یک مقدّمه در تعریف علاج و اقسام آن و دو جمله
آغاز: «بسمله حمد له اما بعد این رساله وجیزه¬ صورت تحریریست از تقریرات استاد مکرم».
انجام: «گنه گنه مخلوط نموده بکار برند که نافع است».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر ۵ صفر ۱۲۹۴، کاغذ شکری فرنگی آهاری، ۱۳-۱۶س، ۱۶۲گ(با کتاب ناقص دیگری که در صدر آن و در ۴۰ ورق است تقریبا) ۱۷×۲۱، جلد تیماج قهوه¬ای ساده، واقف خان بابا مشار، تاریخ وقف شهریور ۱۳۳۸٫
زبده الطب= زبده الکامل(۳۰۱۹۴)(فارسی)
ناظم: حکیم شرف‌الدین(زنده در۹۱۰ق.)
آغاز:« بسمله. بنام الله عظیم علیم/سمیع بصیر قدیر حکیم»
انجام موجود:« لسان البقر لوبیا ای عزیز…چو لبلاب و شمع»
نستعلیق۱۷سطری دو ستونه، کاتب:میرزا ابوالقاسم شیرازی، تاریخ تحریر: قرن۱۳ق. ۱۰۲برگ۲۱*۵/۱۴، کاغذ شکری فرنگی، جلد تیماج قهوه ای، وقفی جچه الاسلام محمد حسن علامی در اسفند۱۳۸۲٫
زبدۀ الطب (۱۰۰۶۴)(عربی)
مختصری است مجهول المؤلف مشتمل بر ده مقاله به تفصیل ذیل:
المقالۀ الاولی- فی امور الطبیعیۀ در پنج فصل -المقالۀ الثانیۀ- فی التشریح، در هفت فصل -المقالۀ الثالثۀ- فی احوال البدن، مشتمل بر پنج فصل -المقالۀ الرابعۀ- فی النبض و التفسرۀ، در شش فصل. – المقالۀ الخامسۀ: فی تدبیر الاصحا و علاج المرضی علی -المقالۀ السادسۀ- فی امراض الرأس، شامل سیزده فصل -المقالۀ السابعۀ- فی امراض الاعضاء من الصدر الی اسفل التفسرۀ(کذا)، در ۱۸ فصل -المقالۀ الثامنۀ- فی امراض بقیۀ الاعضاء در هشت فصل -المقالۀ التاسعۀ- فی العلل التی یعرض فی الظاهر الجسد و الحمیات در هشت فصل-المقالۀ العاشرۀ- فی القوی الاطعمۀ و الاشربۀ المالوفۀ، در سیزده فصل
آغاز: «بسمله حمد له و بعد فهذا مختصر مشتمل علی زبدۀ ما یجب استحضاره من صناعۀ الطب».
انجام: «غلیظ مولد للسدۀ».
نسخ، کاتب قاسم، تاریخ تحریر رجب ۱۲۹۳، کاغذ نخودی، عناوین با مرکب بنفش، جلد تیماج یک لا، ۱۳س، ۵۸گ ۱۱×۱۷، واقف دکتر شمس الدین جزایری، تاریخ وقف مرداد ۱۳۴۸٫
زبده قوانین العلاج[۹۲] = قوانین العلاج(۲۹۸۳۸)و(۴۰۱۱۲) و (۱۵۶۹۲)[۹۳] (فارسی)