مقاله علمی با منبع : شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا …

مؤلف :]غیاث‌الدین[علاءالدین محمد]محمود[ بن هبه الله سبزواری مجلدی، معروف به غیاث متطبب (قرن ۹-۱۰ق.)مؤلف «مراه الصحه» در ۸۹۶ق.
کتابی طبی در۱۴ باب و هر باب در فصل هایی و شمار فصول در نسخه ها یکسان نیست، این کتاب بدرخواست برخی ازدوستان در۸۷۱ ق نگاشته شده ودر ۱۳۸۶با مقدمه محمد مهدی اصفهانی در دانشگاه علوم پزشکی تهران چاپ شده است.
آغاز قوانین العلاج: «بسمله ، الحمدلله الذی خلق الانسان وجعله اشرف موالید الارکان … باب اول درامراض سر مشتمل بر پانزده فصل .»
انجام: «وبنابراین تصویر بر تسمیه اش … پس چون اعزه و اصدقا معز ملاحظه و عین الرضا … معمول را مطابق مأمول یابند فمن الله العصمه والتوفیق والاذیل عفو و اغماض برین اخفاق و اقماض پوشیدن دریغ نفرمایند والسلام علی من اتبع الهدی.»
نستعلیق ۱۴ سطری،کاتب: نامعلوم، تاریخ تحریر:قرن ۱۳ق.، کاغذ:فستقی ونخودی آهارمهره ، ۶۰گ۲۲×۱۷، عناوین به سرخی ، جای برخی عناوین بیاض ، روی برخی عبارات به سرخی وسیاهی خط کشیده شده است ، برخی اوراق دارای حاشیه «۲،۱۲»، برخی اوراق رطوبتی ، اوراق ازشیرازه جداست ، جلد : تیماج قهوه ای ضربی با ترنج ودوسرترنج،وقفی مرحوم محمد بن زین العابدین حکیم عطار، مهر ۱۳۸۸٫
زبده الکحالین(۴۳۹۲۳) (فارسی)
مؤلف: محمد یوسف بن عبداللطیف کحال
رساله ای درمورد چشم پزشکی در یک مقدمه و ۴ باب وخاتمه : مقدمه درتعریف چشم و تشریح اعضاء آن ، باب اول دربیان امراض طبقه ملتحمه و علاج آن ، باب دوم دربیان طبقه قرنیه و علاج آن ، باب سوم دربیان امراض عنبیه و دومرض مشترک ، باب چهارم درامراض پلک چشم خاتمه دربیان احراق ادویه و غسل و کیفیت ترکیب آن ، وکتاب را بنام فردی بنام عبدالله خان نگاشته است .
آغاز: «بسمله ، حمد مستقر و ثنای متواتر بصیری را که نور منیر آفتاب تأثیر را درمردمک دیده.»
انجام: « احمر را با شیاف اعلای ممزوج کشند و اگر آشوب در چشم بود احمر فقط کشندوالله تعالی اعلم بالصواب تمت الرساله.»
نستعلیق ۱۹سطری،کاتب: نامعلوم، تاریخ تحریر:قرن ۱۳ق.، کاغذ:نخودی آهارمهره ، ۱۶گ۱۹×۱۱، عناوین به شنگرف ، روی برخی عبارات به شنگرف خط کشیده شده است ، درحاشیه برگ ۵۷ حاوی مطالبی از قرابادین کبیر جلد اول ص ۸۹۱ می باشد ، بارموز «ص ، ۷» ، اوراق رطوبت رسیده ، جلد :مقوای ضربی باترنج و دو سرترنج با عطف پارچه ای ، خریداری آستان قدس رضوی از محمودرضا علی نژاد ، دی ۱۳۸۹٫
زبدۀ الکحالین(۱۲۲۱۸)(فارسی)
نام مؤلف با فحص بلیغی که در مظان مختلف بعمل آمد علی العجاله معلوم نشد ولی به قرینه ذکر نام خواجه نصیرالدین طوسی با جمله دعائیه علیه الرحمه معلوم میشود که مؤلف با ضعف احتمالات از رجال قرن هفتم و بنا با ظهر وجوه و باحتمال فوق العاده قوی از کحّالان قرن هشتم تا اواسط قرن نهم بوده است و به لحاظ این که اوائل نسخه ناقص و بعضی اوراق آن نیز در غیر موضع اصلی خود قرار گرفته است فهرست مطالب و تعداد فصول مقالات را نمیتوان بطور مفصّل و علی حده بدست داد و آنچه فعلاً معلوم میشود این است که کتاب مشتمل است بر شش مقاله در باین امراض چشم و علاج آنها از این قرار:
آغاز موجود:«شیاف اعلی که سبل و ناخنه و بیاض و خاریدن چشم بگیرد توتیای ده درهم و از فلفل ».
انجام: «زرنیخ زرد یک مثقال کوفته و بیخته بآب رازیانه شیاف کرده بکار برند».
نستعلیق، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر ۱۰۵۲، عناوین بشنگرف، کاغذ نخودی، ۱۳س، ۱۱۱گ ۱۳×۲۰، جلد مقوا با رویه پارچه، واقف میرزا رضاخان نائینی، تاریخ وقف مردادماه ۱۳۱۱٫
سته ضروریّه(۵۱۰۰)(فارسی)
مختصری است در بیان قواعد حفظ صحّت از تألیفات عمادالدّین محمود بن سراج الدّین مسعود شیرازی مؤلف رسالات افیونیه و آتشک و بیخ چینی که آن را در سنه ۹۴۴ بجهت شاه قلی سلطان حمزه استاجلو در یک مقدّمه و سه مقاله بشرح زیر تألیف نموده است:
آغاز: «بسمله حمد و سپاس بیقیاس مر حکیمی را که قامت استعداد انسان را».
انجام: «و گرمابه و آبزن نافع بود والله اعلم بالصواب».
نستعلیق، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر اوائل قرن یازدهم، کاغذ نخودی، عناوین بشنگرف، اندازه مسطر ۶×۱۲، جلد مقوا با رویه پارچه، ۱۴س، ۴۰گ ۱۱×۵/۱۹، واقف اشرف السلطنه، تاریخ وقف ۱۳۳۴٫
شرایط جراحی = طب شاهرخی[۹۴] (۴۰۱۸۳) (فارسی)
مؤلف: ابو زین کحّال (قرن ۹ق.) صاحب رساله «نوریه».
کتابی است مشتمل بر ده «مقاله» و هر یک در چند «شرط»: مقاله اول در شناختن نسبت بدن و ارکان و … به طریق کلی (۲۲ شرط) ۲- شناختن فصد و آداب آن (۲۶ شرط) ۳- شناختن ترکیب ادویه به طریق سؤال و جواب و غیره (۱۱ شرط) ۴- شناختن تفرق الاتصال و آماس و … (۶ شرط) ۵- شناختن اسباب و علامات امراض به طریق کلی (۸۷ شرط) ۶- شناختن امراض هر عضوی به طریق دقیق (۳۱ شرط) ۷- شناخت نبض و اسباب آن (۹ شرط) ۸- شناختن ترتیب هر علاجی (۱۰۱ یا ۱۰۹ شرط) ۹- شناختن برخی گفتنی های این فن به طور کلّی (۲۴ شرط) ۱۰- انواع بهائم (۲۶ شرط).
مؤلف این کتاب را در هرات به نام «شاهرخ بهادرخان» (۸۰۷-۸۵۰ق.) نگاشته است.
نسخه حاضر ناقص‌الآخر و موجودی آن شامل تمام مقاله ششم و اوایل مقاله پنجم (۵ شرط) است که ابتدا مقاله ششم و سپس مقاله پنجم کتابت شده.
آغازکتاب: «بسمله. الحمد لله الذی خلق المرض و الشفاء و جعل لکل داء دواء و قدّر … اما بعد از حمد [ثنای] حضرت جبار … بنابراین معنی این فقیر نیازمند ابو زین کحّال می‌خواست به یاد … او را شرایط جراحی نام نهادم»
آغاز نسخه: «و این مقاله شش شرط باشد شرط اول در شناختن تفرّق الاتصال شرط دوم در»
انجام موجود: «[مقاله پنجم] شرط پنجم در شناختن طاعون و اسباب … این ماده بیشتر در زمان کرم باشد و درین زمان نیز»
نستعلیق ۱۴ سطری، تاریخ تحریر: قرن ۱۳ق.، کاغذ: نخودی فرنگی، ۹گ ۲۰×۱۵، برخی عناوین به سرخی و برخی نانویس، جلد: تیماج قهوه ای ضربی یک لا با ترنج و دو سرترنج و حاشیه زنجیره ای، اهدایی مقام معظم رهبری در مهر ۱۳۸۶٫
شرایف العلاج[۹۵] (۴۳۷۶۳) (فارسی)
مؤلف : محمد شریف بن محمد قاسم شریف کرمانی متطبب(زنده در ۱۰۷۰ق.)
کتابی طبی مشتمل بر ۶ گفتار : گفتار اول در بیماری های کودکان در ۲ باب ، گفتار دوم درزینت و آراستگی در ۱۱ باب ، گفتار سوم در حمیات غیر مشهوره در ۱۸ باب ، گفتار چهارم در حصبه و آبله و جدری و آماس ها در ۴ باب ، گفتار پنجم در انواع بیماری ها از سر تا پا در ۱۷ باب ، گفتار ششم در قرابادین د ر۳ باب .
آغاز: «بسمله ،الحمد لله الذی هدانا منهاج العلاج واذهب بلطفه الاسقام عن المزاج.»
انجام موجود: « بدست نرم کنند و قدری نوشادر … بران پاشند … بردیگدان ببار کنند و در … وبدستور خبر … .»
مصدراست به ۵/۱۱ ورق حاوی مطالب طبی شامل ظاهرا صفحاتی از ذخیره خوارزمشاهی ، علاج یرقان ، صفت قرض ، حب الزمان ، معجون میعه ،حب اسهال خون ، معجون حجر الیهود.»
نسخ ۱۷سطری، تاریخ تحریر:قرن ۱۳ق.، کاغذ : نخودی فرنگی آهارمهره ، ۱۴۲گ۲۱×۵/۱۰،عناوین به شنگرف ، فواصل بین ابیات با سه نقطه شنگرفی ، نقش سجع بامهر : مهر بیضوی « عبده الطفعلی ۱۱۴۳»، مهر بیضوی « المتوکل علی الله عبده محمد قاسم ۱۴۳۰»، مهر بیضوی « عبده محمد قاسم » ، برخی اوراق دارای حاشیه با رموز « ۱۲» ، اوراق رطوبتی ، آسیب دیده از حشرات و وصالی شده ، جلد :تیماج قهوه ای فرسوده ، خریداری آستان قدس از محمود هاشمی از کرمان ،۱۶آبان ۱۳۸۹٫
شرح القانون[۹۶] (۱۸۱۱۶) (عربی)
مؤلف:شمس الدین محمدبن محمودآملی(-۷۵۳ق.)
شرحی است مفصل با عناوین قال اقول و بعضا مزجی بر کتاب مشهور قانون ابن سینا که بنام سلطان جمال الدین ابواسحق بن محمودشاه انجو(۷۴۴-۷۵۸ق.) نگاشته و از شرح قطب الدین شیرازی پیروی کرده است این غیر از شرح وی بر مختصرالقانون = الفصول الایلاقی شرف الدین ابی عبدالله محمدبن یوسف ایلاقی است ، این شرح با شرح قانون از صدرالدین علی حکیم گیلانی تحت عنوان جامع الشرحین درلاهورچاپ سنگی شده است. نسخه حاضرناقص الآخر رها شده است و موجودی تا اول جمله اول از تعلیم پنجم از فن اول کتاب اول است .
آغاز: «بسمله ، الحمدلله الذی دقت حکمته فی خلقه الانسان وعمت نعمته علیهم من فرط الاحسان.»
انجام موجود: «قال الشیخ الرئیس رحمه الله الجمله الاولی فی العظام والمفاصل وهی ثلثون فصلا … من جوه الاول قدتم بعض من شرح قانون… .»

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.