شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا ۱۳ …

نستعلیق ۱۹سطری،کاتب:احمدبن حسین بن احمد حکیم شریف تنکابنی طهرانی، تاریخ تحریر: ۵شنبه ۲۵ ذی حجه ۱۲۹۳٫، کاغذ : نخودی آهارمهره صنعتی، ۱۳۳گ۵/۲۱×۵/۱۷، روی برخی به مشکی خط کشیده شده ، نقش سجع بامهر: مهری با سجع : عبده الراجی احمد ، عزیزالله بن حسین الحسینی ، دارای یادداشت مالکیت عزیزالله بن حسین الحسینی ، جلد : میشن قهوه ای ، سید عباس رفیع جاه ، دی ماه ۱۳۷۰٫
شرح الاسباب و العلامات(۵۱۹۳)(عربی)
شرح مزجی است از برهان الدّین نفیس بن عوض بن حکیم کرمانی(متوفی در سنه ۸۴۱ یا ۸۴۲) مؤلف شرح موجز القانون از ابن النفیس القرشی و یکی دو کتاب دیگر ایضا در موضوع طب بر کتاب الاسباب و العلامات تألیف نجیب الدّین ابوحامد محمد بن علی بن عمر السمرقندی مذکور در صفحات قبل که شارح پس از آن بدستور میرزا الغ بیک گورکانی از مسقط الرأس خود کرمان حضار به سمرقند شده بود آن را تألیف و باو تقدیم نموده است(در سنه ۸۲۷ بموجب قول حاجی خلیفه).
آغاز: «بسمله حمدله…و بعد فیقول الفقیر الی الله تعالی… انی کنت من اهل بیت مشهورین بهذه الصناعۀ ».
انجام: «فانها یشد العضو و ینشف الرطوبات».
نستعلیق خوش، کاتب مولانا طالب شیرازی، تاریخ تحریر چهارشنبه ۱۲ ربیع الاول ۱۰۰۴، محل کتابت بخارا، کاغذ نخودی، عناوین در متن و حاشیه به شنگرف، اندازه مسطر ۳/۸×۵/۱۹، متن اصلی متمایز به خطی در بالای عبارات به شنگرف، ۲۷س، ۲۶۰گ ۱۷×۳۱، جلد تیماج خرمائی ضربی، واقف میرزا رضاخان نائینی، تاریخ وقف مرداد ۱۳۱۱٫
شرح الاسباب والعلامات(ترجمه-) (۱۸۰۴۶) ( فارسی)
ماتن: نفیس بن عوض کرمانی (-۸۴۲ق.)
از آنجا که در نسخه حاضر اواخر مقدمه و اوایل فن اول بعد ازترجمه اول افتادگی دارد عنوان دقیق کتاب و نام مولف یا مترجم بدست نیامد؛ اما چون بخش اعظم کتاب ترجمه شرح الاسباب است با همان عنوان معرفی شد؛ اما مترجم بعد ازحکیم مومن تنکابنی ودرقرن ۱۲یا ۱۳ق می زیسته است.
ترجمه و تدوینی است جامع که همانند موجز القانون علاء الدین ابن نفیس قرشی (-۶۸۷ق.) شامل چهار فن می باشد: فن اول درقواعد کلی طب در دو جزء نظری وعملی ، این فن احتمالا یا تألیف مولف است و یا ترجمه همراه با اختصاراز فن اول موجز القانون ،فن دوم در ادویه واغذیه مفرده و مرکبه مترجم وجامع این فن را نگاشته و مخاطب را به کتاب تحفه المومنین حکیم محمد مومن که درزمینه ادویه و اغذیه جامع مختصر و بزبان فارسی است ارجاع داده است، فن سوم درامراض مختصه به هر عضوبدن ، فن چهارم درامراض مختصه به تمام بدن نه یک عضو مترجم فن سوم وچهارم را عینا ازکتاب شرح الاسباب والعلامات نفیس بن عوض کرمانی(-۸۴۲ق.) به فارسی ترجمه کرده است.
آغاز: « بسمله ، حمد بیحد وثناء بیعدد مرحکیمی را سزد که … حدوث باسهال امکان تنقیه … فرموده و مفرح یاقوتی و نفخت فیه من روحی صمت و قوت وجوب داده.»
انجام موجود: «که ساخته شوداز بابونه والکلیل الملک وتخم کتان.»
نستعلیق ۱۵ سطری، کاتب:نامعلوم،تاریخ تحریر : قرن ۱۳ق.،کاغذ : نخودی فرنگی آهارمهره ،۴۵۴گ۲۰×۵/۱۴،جای عناوین سفید و برخی دیگر به شنگرف ،روی برخی عبارات به شنگرف ولاجورد خط کشیده شده ، برخی اوراق دارای حاشیه ، یادداشت مالکیت، حواشی برخی اوراق وصالی شده ، جلد: تیماج مشکی ، خریداری از عبدالوهاب حکیم افغانی ، ۳۱شهریور۱۳۷۰٫
شرح دستور العلاج(۵۱۷۸)(عربی)
شرح مزجی مختصری است از حسن بن زین العابدین سبزواری بر ارجوزه طبی خود او موسوم به دستور العلاج.
آغاز: «الحمد لله الطبیب الشافی الواهب الصحۀ و المعافی».
انجام: «فی فن الطب ما اجتهدت فی تلفیقه و ترکیبه و الحمد لله علی توفیقه».
نستعلیق شکسته به خط شارح، تاریخ تحریر ربیع الثانی ۱۲۹۴، کاغذ شکری آهاری، مختلف السطر، ۶۹گ ۱۱×۱۷، جلد مقوا با رویه پارچه، واقف عماد فهرستی، تاریخ وقف تیرماه ۱۳۱۰٫
شرح قانون(۵۱۰۱)(عربی)
اصل کتاب از تصانیف شیخ الرئیس ابوعلی حسین بن عبدالله سینا(۳۷۰-۴۲۸) است و این شرح از علاّمه مفضال علاء الدّین ابوالحسن علی بن ابی الحزم القرشی معروف به ابن النّفیس(متوفی در ذیقعده سنه ۶۸۷)است. ..ترتیب این شرح مبتنی بر ترتیب کتاب قانون است مگر در قسمت قرابادین و تشریح که شارح قسمت تشریح آن را در کتابی مفرد شرح کرده و این نسخه که جلد اوّل است شامل شرح کامل کتاب اوّل و ثانی از کتاب قانون است(یعنی تا آخر مقاله دوم در ادویه مفرده).
آغاز: «بسمله حمد له فان قصدنا فی هذا الکتاب الذی نرجوا ان یمهلنا الاجل الی ختمه و یصحبنا التوفیق فی تألیفه و نظمه ان نشرح معانی کتاب القانون».
انجام: «غالیه الی آخره الشرح و العبارۀ فی هذا ایضا ظاهرۀ و هذا آخر المجلد و الحمدلله اولا و آخراً و ظاهرا و باطنا».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر و محل کتابت اواخر شهر رمضان المبارک سنه خمس و ثلثین[و سبعمائۀ] (۳۵[۷]) هجریۀ بالخانقاه المعمورۀ بالربع الرشیدی، عنوان کتاب و نام مؤلف بخط ثلث جلی، عناوین موضوعات ومباحث به شنجرف، کاغذ خانبالغ، ۳۳س، ۲۷۰گ ۲۵×۳۶، جلد تیماج مشکی، واقف شاه عباس صفوی، تاریخ وقف ۱۰۱۷٫
شرح قانون(۵۱۰۵)(عربی)
این شرح بر کتاب اوّل قانون و تألیف ابوعبدالله محمد بن عمر بن الحسین بن الحسن بن علی طبری رازی معروف به امام فخر و ابن الخطیب(متولّد در ۵۴۳ یا ۵۴۴ در ری و متوفی در سنه ۶۰۶ به هرات)
آغاز موجود: «و التعمق فی اعواره و الترقی الی انواره».
انجام موجود: «بل نسبۀ… الی الاثنین و تسمی هذه النسبۀ».
نسخ کهن، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن حدود قرن هشتم، مختلف السطور، ۱۷۲گ ۱۲×۱۶، جلد تیماج خرمائی ضربی، از ۱۱۵۴ داخل عرض شده، واقف نادرشاه افشار، تاریخ وقف ۱۱۴۵٫
شرح قانون=(توضیحات القانون)(۱۳۹۹۹)(عربی)
این شرح که مزجی و معروفست به توضیحات القانون تألیف سدیدالدّین طبیب کازرونی از علمای قرن هشتم و صاحب رساله تشریح و تکملۀ الموجز و کتاب معروف المغنی فی شرح الموجز است که نسخه هر کدام از آنها(و از این اخیر چندین نسخه را) در موضع خود معرفی نمودهایم، و آن بنا بر مشهور در سنه ۷۴۵ تألیف شده است.
آغاز: «بسمله رب تمم بجودک العظیم و احسانک القدیم و ما توفیقی الا بالله العزیز الحکیم».
انجام: «ما ینقص من فقد الاسباب المسبلۀ» (ناقص).
نسخ، تاریخ تحریر قرن هشتم یا اوائل قرن نهم، متن بشنگرف، کاغذ نخودی، جلد میشن دورو، ۳۵س، ۸۹گ ۵/۱۴×۵/۲۳، دارای مهرهای مختلف از جمله مهر مدوری به تاریخ ۹۸۱ با سجع«بنده غریب بابا میر بن ملا میر طبیب»، واقف فاضلخان، تاریخ وقف ۱۰۶۵، (تاریخ تحویل به کتابخانه ۱۳۶۳ هجری شمسی).
شرح قانون=(التحفۀ السعدیّه)(۵۱۹۶)(عربی)
این شرح که مزجی و از شروح ممتاز و فوق العاده معروف کلیّات قانون است تألیف قطب الدّین محمود بن ضیاء الدّین مسعود بن مصلح کازرونی شیرازی[۹۷] صاحب کتاب مشهور درّۀالتاج لغرّۀ الدّباج معروف به انموذج العلوم از اجله حکما و اطبای قرن هفتم هجری و از جمله استادان قطب الدین رازی و نظام الدّین اعرج است که آن را از طرفی براساس شروح معتبر قانون از قبیل شروح ابن النفیس و یعقوب بن اسحق السامری و ابوالفرج یعقوب بن اسحق المسیحی مشهور به ابن القف و فخرالدّین رازی و کتب و رسالات دیگر نظیر تنقیح القانون هبۀ الله بن جمیع و از طرف دیگر براساس مطالعات و معلومات فوق العاده وسیع و عمیق و تجارب شخصی خود در سنه ۶۸۲ تألیف کرده و پس از آن ختم را به نام سعدالدّین محمد بن تاج الدّین علی الساوی[۹۸] وزیر غازان خان موشّح به اسم او تسمیه نموده است.
آغاز: «بسمله ان اولی ما افتتح به خطاب و احری ما ابتدی به کتاب حمدالله المنعم بحیوۀ النقوس».
انجام: «و مادۀ باردۀ فتضر الماء البارد و ذلک ظاهر، تم».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن دهم، عناوین در حاشیه به شنگرف، کاغذ نخودی، جلد تیماج ضربی دورو سجاف چرم، ۲۵س، ۵۱۵گ ۲۰×۲۹، واقف میرزا رضا نائینی، تاریخ وقف مردادماه ۱۳۱۱٫
شرح قانون(۵۱۰۲)(عربی)
این شرح مزجی و مؤلف آن علی بن عبدالله بن احمد معروف به زین العرب[۹۹] است(ظاهراً که آنرا در سنه ۷۵۱ تألیف نموده و این نسخه مشتمل اس بر شرح کتاب اوّل قانون فقط یعنی تا ابتدای شرح ادویه مفرده.
آغاز: «بسمله قال الشیخ الرئیس الحمد لله رب العالمین و صلواته علی انبیائه و رسله اجمعین».
انجام: «و یتلوه ان شاالله تعالی شرح الکلیات الثانی الذی فی الادویۀ المفردۀ».