تحقیق – شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا ۱۳ …

نسخ، کاتب محمد جعفر بن میر محمد التونی، تاریخ تحریر شنبه ۱۷ صفر ۱۰۱۷، کاغذ نخودی، فصول و عناوین و خطوط بالای متن بشنگرف، جلد تیماج مشکی ساده، ۲۱س، ۵۱۴گ ۱۸×۲۴، واقف میر سید علی خان طبیب، تاریخ وقف ۱۲۷۳٫
شرح قانونچه(۱۲۶۹۰)(عربی)
شرحی است مزجی از حسین بن محمد بن علی استرآبادی از علمای قرن نهم و از اصحاب سیّد اسمعیل مشتهر به حکیم الدّین الطّبیب الجیلی بر کتاب معروف قانونچه از تألیف چغمینی(متوفی در ۷۴۵) که آنرا بجهت امیر مرتضی از ملوک گیلان(متوفی در سنه ۸۳۷ بقول قاضی نورالله شوشتری در مجالس امیرالمؤمنین ۴۱۲) تألیف نموده.
آغاز: «بسمله، الحمدلله الذی ابدع العناصر و الاجزاء و اوجد الامزجۀ و الاعضا و افضا النفس القدسیۀ الخ».
انجام: «علی الحلواء او یقال الحلواء یوخر و اقتصرنا ایضا فی شرح هذا المختصر».
نسخ، کاتب ابوطالب بن عبدالغالب دست غیب الحسینی، تاریخ تحریر شنبه ۱۲ جمیدی الاولی ۱۱۰۰، کاغذ نخودی، عبارات متن ممتاز بخط شنگرف بر روی آنها، جلد تیماج مستعمل یک لا، ۱۹س، ۸۶گ ۱۳×۵/۱۹، واقف حسین کی استوان، تاریخ وقف آبان ۱۳۴۸٫
شرح قانونچه(۵۲۰۰)(عربی)
نام شارح این شرح که بنا به تقاضای شخصی موسوم به تاج الدّین حسن طبیب مشتهر به حکیم تألیف شده علی العجاله بدست نیامد. این شرح نیز مزجی است[۱۰۰] و پیش از شروع در مقصود شارح مقدمهای در سه فصل باین شرح نوشته:
– فی بیان شرف هذا العلم و وجه الحاجۀ الیه. – فی ذکر وصایا الطبیب. – فی ضبط معاقد الطب و ابوابه.
آغاز: «بسمله سبحانک اللهم مقدر الامزجۀ و الاجزا و مدبر القوی و الاعضا.
انجام: «و ثلاثین حبۀ هی بوزنه حباب الدرهم و هو الجواب و لیکن هذا آخر کلامنا فی هذا الکتاب».
نسخ، کاتب ابوالقاسم بن محمد حسین قزوینی، تاریخ تحریر پنجشنبه ۹ رمضان ۱۲۴۵، کاغذ شکری آهاری فرنگی، عناوین بشنگرف، جلد تیماج خرمائی، ۲۵س، ۲۰۴گ ۲۱×۳۶، واقف میرزا رضاخان نائینی، تاریخ وقف مرداد ۱۳۱۱٫
شرح مختصر قانون(۱۴۰۰۰)(عربی)
متن از ابن سینا و اختصار از شرف الدّین محمد ایلاقی مؤلف کتاب الاسباب و العلامات و شاگرد ابن سیناست. بقول ابن ابی اصیبعه در عیون الانباء[۱۰۱] و شرح آن به قال و اقول از شمس الدّین محمد آملی از علمای قرن هشتم و مؤلف کتاب معروف نفائس الفنون و عرائس العیون(با ملاحظه این مطلب که وفات ابن سینا در ۴۲۸ و قتل ایلاقی در سنه ۵۳۶ بوده ایلاقی را باید از شاگردان مع الواسطه شیخ دانست).
آغاز: «بسمله الحمد لله الذی خصص نوع الانسان باعدل الامزجۀ و افضل البنیان و شرفهم بعلمی الابدان و الادیان».
انجام: «و ان یشفینا بشفائه و یداوینا بداوئه(کذا، صحیح: بدوائه) و یعافینا من کل بلائه».
نستعلیق، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر جمعه ۱۵ شوال سنه ۸۴۹، محل کتابت مدرسه سلطان الغ بیک گورکان در سمرقند، کاغذ حنائی سمرقندی، اوراق معلق به حواشی، اندازه مسطر ۵/۱۰×۵/۱۷، متن در بالای صفحات به سیاهی، مذیّل و مصدّر به چهار صفحه رباعیات از شیخ عمر مروزی و بابا افضل و صدر الاشنهی و نجم الدّین دایه وشیخ مجدالدین بغدادی و خاقانی و نزاری و انواری و خواجه نصیر و غیره، جلد تیماج ضربی، ۲۸س، ۱۳۱گ ۱۷×۲۵، وقفی فاضل خان در سنه ۱۰۶۵٫
شرح موجز قانون(۱۳۳۰۴)(عربی)[۱۰۲]
شرح مزجی مشهوری است از برهان الدّین نفیس بن عوض بن حکیم المتطبب الکرمانی(متوفی در سنه ۸۴۱ یا ۸۴۲) از مشاهیر اطبای دربار میرزا الغ بیک بن شاهرخ بن امیر تیمور گورکان و مؤلف کتاب شرح الاسباب و العلامات[۱۰۳] بر کتاب معروف الموجز از تألیفات اما علّامه علاء الدّین ابوالحسن علی بن أبی الحزم القرشی معروف به ابن النفیس[۱۰۴](متوفی در ذیقعده سنه ۶۸۷) که آنرا در غره ذی الحجه سال ۸۴۱ یعنی بعد از شرح اسباب و علامات مذکور در سمرقند تألیف نموده است. این شرح به همراه حاشیه «محمد عبدالحلیم لکهنوی» ( ـ ۱۲۸۵ق.) در لکهنو (۱۳۲۸ و ۱۳۱۳ق.) به چاپ رسیده است.[۱۰۵]
آغاز: «بسمله توجهنا الی جنابک الاقدس یا من الیه یرجع الامور».
انجام: «اقتصروا علیها وحدها فماتوا فی آخر الامر».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن یازدهم، عناوین بشنگرف، کاغذ نخودی، ۲۱س، ۴۵۴گ ۵/۱۴×۳/۲۷، جلد تیماج ضربی، واقف اسمعیل مصنع رضوی، تاریخ وقف آبان ۱۳۶۲٫
شرح موجز قانون(۵۱۰۶)(عربی)
این شرح به قول و تألیف ابوعبدالله بن ابی نصر بن عبدالله مشتهر به فضل الله است که آن را چنان که خود در دیباچه کتاب مسطور داشته بنام امیرزاده محمّد سلطان در شهر سمرقند تألیف نموده است.
آغاز: «بسمله الحمدلله مشرف الاشعۀ من الاجسام العلویۀ ذوات الاضواء و الانوار الی جرم کرۀ الارض».
انجام: «و الفرق بینه و بین عیر الکلب و معالجاته ظاهر و لنختم الکتاب ههنا».
نسخ، کاتب محمود بن شیخ محمد المالیغی ، تاریخ تحریر یکشنبه هشتم ربیع الآخر سنه ۸۱۳، کاغذ نخودی، عناوین بشنگرف، ۳۱س، اندازه مسطر ۱۱×۳/۲۱، ۱۷۲گ ۱۷×۵/۲۶، وقفی ابن خاتون، (سجع مهر او از این قرار است: یا اسدالله غلام توام این شرفم بس که بنام توام)، تاریخ وقف ۱۰۶۷ هجری قمری .
شفاء الاسقام(۵۱۱۳)(فارسی)
تألیف عبدالرزاق بن عبدالکریم بن عبدالرزاق طبیب کرمانی و موشح بنام نظام الدّین امیرعلی شیرنوائی دوست و ندیم فاضل و دانش پرور ابوالغازی سلطان حسین بایقرا از ممدوحین معروف جامی.
مختصری است مشتمل بر تعریف و بیان اهمیت علم طب و ذکر اقسام آن از علم تفسره و براز و صیدنه و تألیف و طبخ اغذیه و ادویه و معاجین و سفوفات و لعوقات و علم جراحی و بیطاری و مجبری و معرفت انواع سمومات حیوانی و نباتی و معدنی و بیان تأثیرات قمر و بعضی ادعیه بجهت مداوای برخی امراض مشحون به حکایاتی در خصوص ابوریحان و سلطان محمود و ابومعشر و ابن سینا و جرجانی و شمس الدین و حجاج بن یوسف و جالینوس و بقراط و مطالب فرعی فراوان دیگر از نظم و نثر
آغاز: «بسمله نسأل الشفاء عن اسقام الجهالات من کرمک یا حکیم سپاس بیقیاس حکیمی را که دواء داء اعراض نفسانی و اغراض شیطانی».
انجام: پای ملخی نزد سلیمان بردن عیب است و لیکن هنر است از موری
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن دهم هجری، کاغذ نخودی آهاری، حواشی بلفظ«منه» ، جای عناوین بیاض، ۱۷س، ۴۰گ ۱۲×۵/۱۸، جلد مقوا با رویه پارچه، وقفی شیخ بهائی در سنه ۱۰۳۰(چند ورقی از آن ساقط است).
شفاء الاسقام و دواء الآلام[۱۰۶] (۳۱۵۰۷) (عربی)
مؤلف: حسام‌الدین خضر بن علی بن مروان بن علی آیدینی قونوی مصری حنفی معروف به خطاب و حاجی پاشا آیدینی (ـ ۸۲۰ ق.)
کتاب مفصلی است مشتمل بر چهار مقاله: الاولی فی کلیات جزئی الطب در دو «تعلیم»: تعلیم اول در قسم علمی شامل چهار «رکن»، تعلیم دوم در قسم عملی؛ الثانیه فی الاغذیه و الاشربه و الادویه شامل دو «جمله»: جمله اول در دو باب (اغذیه و اشربه)، جمله دوم شامل دو «وظیفه» (ادویه مفرده و مرکبه)؛ الثالثه فی‌الامراض المختصه بعضو دون عضو من الرأس الی القدم؛ الرابعه فی الامراض العامه التی لاتختص بعضو دون عضو.
مؤلف کتاب را به «عیسی بن محمد بن ‌آیدین» اهدا کرده است.
احتمالاً «السعاده و الاقبال» آیدینی ـ مذکور در همین فهرست ـ منتخب همین کتاب می‌باشد و ظاهراً هیچ کدام چاپ نشده است.
نسخه حاضر ناقص‌الوسط و ناقص‌الآخر و موجودی آن تا اواسط مقاله دوم در ادویه مفرده است. برخی اوراق نیز جابجا صحافی شده مثلاً از برگ ۲۷۲ تا ۳۰۴ (و نیز برگ ۳۰۸) باید قبل از برگ ۲۱۹ بیاید و برگ آخر نسخه قبل از برگ ۳۲ قرار گیرد.
آغاز: «بسمله. الحمد لله الذی خلق الانسان فی احسن الصور و علمه خواص الاشیاء من النفع و الضرر … لمّا رأیت أن علم الطب اجلّ المفاخر»
انجام موجود نسخه (بدون احتساب جابجایی اوراق): «حتی یبلغ رأس الزند الاسفل و یکون من بعض…»
نستعلیق ۱۷ سطری، تاریخ تحریر: حدود قرن ۱۲ق.، کاغذ: نخودی لمینه شده، ۳۲۰ گ ۲۶×۲۱، عناوین به شنگرف، جلد: تیماج فرنگی، اهدایی در بهمن ۱۳۸۳٫