شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا …

شفاءالامراض (۴۷۱۶۲) (فارسی)
مؤلف :]غیاث‌الدین[علاءالدین محمد بن هبه الله سبزواری مجلدی، معروف به غیاث متطبب (قرن ۹-۱۰ق.)مؤلف «مراه الصحه» در ۸۹۶ق.
رساله ای است درامراض وشفای آن ، آنچنان‌که مولف درسطور اولیه کتاب آورده ازکتب معتبر جمع آوری وانتخاب نموده و بر۱۴ باب مرتب ساخته ، باب اول درامراض سر در۱۵ فصل ، باب دوم درامراض چشم در۱۵ فصل ، باب سیوم در امراض گوش وبینی در۹ فصل ، باب چهارم درامراض دهان وحلق در ۱۵ فصل ، باب پنجم در امراض صدر(سینه ) وریه وقلب بر ۹ فصل ، باب ششم در امراض معده بر۱۵ فصل ، باب هفتم..
نسخه ناقص الطرفین است و برگ اول ده سطر اول بدلیل پاره گی حذف شده و آغاز از نیمه سطور نوشته شده است
آغازموجود: «وبه نستعین … وکان والصلوه علی من خص باعدا… اما بعد چون اشارت تشریفه التماس … این رساله از کتب معتمد علیهم»
انجام موجود: «چنانچه درنیمطولات مذکوراست.»
نسخ ۲۷سطری، تاریخ کتابت :۸۷۱ق.، کاغذ : نخودی ، …گ۱۸*۵/۲۴،عناوین به شنگرف ، معلق به حواشی تصحیحی با رموز« ص » ، اوراق آسیب دیده شدید ولمینه شده ، جلد:تیماج فرنگی زرکوب ،اهدایی مقام معظم رهبری، ۱۳/۴/۹۰٫
شفاءالمریض= شفاء الامراض=طب شهابی=شفاءالرجل=شفاخانی=شفاءالمرض[۱۰۷] (۴۱۹۱۳) (فارسی)
مؤلف : شهاب الدین بن عبدالکریم قوام غزنوی ناگوری(زنده در ۷۹۰ق.)
منظومه ای درقالب مثنوی وشامل یک مقدمه و۱۶۰ باب .
آغازموجود: «بگیر وعروق با همه نیم سر زود عاجزار در او آن شیراز.»
انجام: «بفضل خداوند … شهاب … مرتب شده ابواب …الکتاب زهفصدزیاده نود سال بعد وهم روز از ماه شوال بود تمت تمام شد.»
مذیل است به ۴ ورق حاوی فرهنگ داروهای طب شهابی
نستعلیق ۲۲سطری،کاتب:نامعلوم، تاریخ کتابت :قرن ۱۱ق.، کاغذ : نخودی آهارمهره، ۶۰گ۲۴*۱۴،عناوین به شنگرف ، فواصل بین مصرعها سه نقطه شنگرف ، حواش اوراق حاوی مطالبی است از جمله دیوان ناصر علی که تحت عنوان ۱/۴۱۹۱۳ فهرس می شود ، وفواید الاخیار یوسفی که تحت عنوان ش ۲/۴۱۹۱۳ فهرست می شود، فواید یاقوت سرخ دربرگ ۲۶ر، حاشیه برگ ۳۷ر حاوی مطالبی دردفع دردسر وضعف دماغ وگردیدن سر، حاشیه برگ ۳۸ در علاج دردسر، حاشیه برگ ۳۹ر هلیله ، حاشیه برگ ۳۹پ فهم درمرکبات مفرح گرم وسرد ، … ، حاشیه برگ ۷۰ر اطوطیا سبز را با نوشادر وپنیر مخلوط کرده بنویسد رنگ نقره شود ، اوراق رطوبتی و وصالی شده ، جلد: ندارد، خریداری آستان قدس رضوی از بی بی فاطمه محمد زاده از مشهد ، اردیبهشت ۱۳۸۹٫
طب الائمه [۱۰۸] (۳۲۵۶۰) (عربی)
مؤلف: محمد قاسم بن غلام علی طبیب(قرن۱۱ق.)
مشتمل است بر مقدمه و ۱۵ باب وخاتمه (تذنیب).
آغاز: «بسمله ، الحمد لله الذی الهمنا بحقایق الاشیاء وخصصنا ببدایع الآلاء .»
انجام موجود: «قلت یابن رسول الله اتی آیه قال قوله تعالی معاذ الله ان تاخذالامن وجد منا عنا عنده.»
نسخ ۱۵سطری ،کاتب: نامعلوم ، تاریخ کتابت : قرن ۱۲ق.، کاغذ : نخودی کشمیری آهارمهره ، ۲۲گ۵/۱۹*۵/۱۲،عناوین به شنگرف ، روی برخی عبارات به شنگرف خط کشیده شده ، مهر بیضی که خواندن آن نیاز به دقت بسیاری دارد ، برخی اوراق دارای حاشیه ، برخی اوراق رطوبت رسیده ، جلد :ندارد،وقفی آیه الله سید احمد زنجانی توسر آیه الله سید موسی شبیری زنجانی ، آبان ۱۳۸۴٫
طب الائمه = خواص الفواکه[۱۰۹] (۳۷۷۶۸) (پزشکی و اخبار ـ عربی)
مؤلف شناخته نشد، اما طبق نسخه کهن مرعشی (۴/۵۳۵۸) قبل از ۸۸۲ ق. می زیسته است.
رساله مختصری است در بیان خواص بعضی از میوه‌ها و گیاهان و فواید آنها با استناد به احادیث روایت شده از پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع) که بدون ترتیب خاصی گردآوری شده و در پایان چند حدیث مرتبط با پزشکی و یک حرز در حفظ متاع از امام صادق (ع) نیز آمده است.
آغاز: «بسمله. الحمد لله الذی جعل للأشیاء خصائص یوجب [توجب] حکمته و بعث الانبیاء بشرایع تقتضی رأفته»
انجام: «اتینا رسول الله فعلمنا کذا و کذا فقالوا انطلقوا و الله لا یقدر علیکم لص بعد هذا الکلام تمّ الحرز»
نسخ خوش ۱۱ سطری، کاتب: محمد رضا، تاریخ تحریر: ۱۰۷۱ق.، کاغذ: نخودی آهارمهره، ۱۵گ ۱۷×۹، عناوین به شنگرف، نسخه تصحیح شده، جلد: تیماج قهوه‌ای با عطف تیماج عنابی، اهدایی در مهر ۱۳۸۶٫
طبّ الاکبر(۷۸۰۵)(فارسی)
ترجمه کتاب شرح اسباب و علامات تألیف نفیس بن عوض کرمانی است در ۲۹ باب هر باب مشتمل بر چندین قسم و فصل، و خاتمهای در دو باب(۱٫ در مرکّبات، در مصطلحات و فرق بین الامراض) با اسقاط زواید و مکررات و درج اضافات و زیاداتی از کتابهائی نظیر قانون و حاوی و شرح آقسرائی و سویدی و موجز و ذخیره خوارزمشاهی و کفایه مجاهدیه که آنرا میر محمد اکبر ارزانی بن میر حاجی مقیم معروف به شاه ارزانی در سنه ۱۱۱۲(مطابق با اعداد حروف شرح اسباب و علامات بعد از واضع اعداد حروف علّه) مقارن با فتح بهجت آباد دکن بدست ابوالمظفر محیی الدّین محمد عالمگیر تألیف و بدو تقدیم نموده و از قرار چاپهای مکرّر و متعدّدی که تاکنون از آن بعمل آمده(کلکته ۱۸۳۰، دهلی ۱۲۶۵، بمبئی ۱۲۶۴، ۱۲۷۵، ۱۲۷۹، تهران، ۱۲۷۵، و لکنهو ۱۲۸۹)[۱۱۰] معلوم میشود که از شهرت و معروفیت فوقالعادهای برخوردار بوده است.
تألیفات دیگر شاه ارزانی عبارتست از ترجمه طب النّبی تألیف جلال الدّین سیوطی، و مفرح القلوب(ترجمه و شرح قانونچه چغمینی)[۱۱۱] و تعاریف الامراض و مجربات اکبری[۱۱۲] و میزان الطّب و قرابادین قادری(طب قادری)[۱۱۳](چند نسخه از این سه کتاب اخیر در موزه بریتانیا محفوظ است).
آغاز: «بسمله صحیحترین کلامی که مشام ناطقه دانش آئین».
انجام: «بفاتحه خیر یاد دارند».
نستعلیق، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر اواخر قرن دوازدهم، عناوین بشنگرف، دارای یک سرلوح مزدوج و کتیبه، دو صفحه اوّل بین السطور طلااندازی محرر، جداول اوراق بطلا و تحریر و لاجورد، اندازه جدول ۱۱×۲۲، کمند به لاجورد، کاغذ نخودی روشن، جلد تیماج ساده، ۲۲ و ۲۳س، ۴۶۲گ ۱۷×۲۹، خریداری آستان قدس در مهرماه ۱۳۲۹٫
طب النبوی و احکامها(۱۷۹۹۷)(عربی)
مؤلف از علمای عامه است و در این کتاب از اثر دیگر خود «المفتاح» و از «الاکتفاء» ابی الربیع( -۶۳۴ق.) و ابن تیمیه( -۶۵۲ق.) و ابونعیم اصفهانی صاحب«طب النبوی» یاد می‌کند.
آغاز موجود:« اذا طبخ باللبن البقر و له تأثیر فی خصب البدن و زیاده المنی و کثره التغذیه»
انجام موجود:« فان قیل هذا یدفعه امران احدهما قوله یجزیک و الاجزاء انّما یستعمل..»
نسخ۲۰سطری، تاریخ تحریر: حدودقرن۱۱ق.۲۴۸برگ۲۳*۱۵، وقفی آل عصفور آبان‌ماه۱۳۶۹
طب دارا شکوهی[۱۱۴] = علاجات دارا شکوهی (۲۸۲۸۴) (فارسی)
مؤلف: حکیم عین‌الملک نورالدین محمد بن عبدالله قرشی شیرازی مؤلف «الفاظ الادویه» در سال ۱۰۶۹ق. و «قسطاس الاطباء» در ۱۰۴۰ق.
کتابی است در معرفی الفاظ ادویه و غیر آن مثل معرفی برخی گیاهان و جانوران با توضیح هر کدام به روش یونانی، ایرانی و هندی، مشتمل بر ۱ «مفتاح» دارای ۴۲ مقاله و ۱۰ «گفتار» و هر «گفتار» در چند «سر» و سربندهای «اظهار» و در پایان قرابادین.
مؤلف کتاب را به نام دارا شکوه شاهزاده هند (۱۰۲۴- ۱۰۶۹ق.) به سال ۱۰۵۶ق. تألیف کرده. این کتاب غیر از «الفاظ الادویه» وی ـ مذکور در همین فهرست ـ است.
نسخه حاضر ناقص‌الآخر و شامل گفتار هفتم در تدبیر حفظ صحت است.