شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا ۱۳ هجری بر اساس …

انجام:چون نهصد و چهارده ز هجرت بگذشت/این نسخه دلفریب کردم قلمی
و رساله بحر الجواهر فی علم الدفاتر تألیف عبدالوهاب بن محمدامین الشهشهانی الحسینی الاصفهانی.
نستعلیق و شکسته، کاتب ابن محمدعلی گرگانی، تاریخ تحریر ۱۲۱۱، کاغذ شکری و فستقی، جلد تیماج، مختلف السطور، ۲۰۵گ ۵/۱۵×۲۰، واقف حاج محمدایرانی مجرد، تاریخ وقف بهمن ماه ۱۳۵۰٫
عمل صالح(۱۰۲۵۶)(فارسی)
قرابادین صالح بن محمد بن محمد صالح قاینی هروی است مرتّب بر حروف تهجّی و مشتمل بر مقدمهای در بیان اوزان و مکائیل و تحویل آنها و احراق و اصلاح و تحمیص و تدمیر و تشویه و تکلیس، و بیست و هشت باب هر باب مفصّل بر چند فصل که آنرا بتصریح خود در بیت مذکور در زیر در سنه ۱۱۷۹ تألیف نموده:
گفتمش این نسخه را علّت تاریخ چیست گفت شفای بدن با عمل صالح است
آغاز: «بسمله شایسته عمل صالح که پسندیده اصحاب صلاح باشد سپاس حکیمی است جل جلاله».
انجام: «انرا با نیم مثقال طبرزد بیاشامند همان عمل کند».
نسخ متوسط، کاتب اسمعیل بن خاجی مقیم سمنانی(ساکن قریه سرخه)، محل تحریر مدرسه صدر(در دارالخلافه تهران)، عناوین بشنگرف، کاغذ نخودی روشن، جلد مقوا، ۳۲س، ۱۹۵گ ۲۱×۳۵، خریداری آستان قدس در مرداد ۱۳۴۹٫
عین الحیاه= ملین الحیاه[۱۲۳](۵۱۱۴)(فارسی)[۱۲۴]
مؤلف: حکیم محمد مجیر (قرن ۱۱ق.)، نام وی «مبارک مجیر» نیز ضبط شده و در روزگار اورنگ زیب (۱۰۶۹-۱۱۱۸ق.) می‌زیسته است.
کتابی است در بیان راههای درمان بیماریها مشتمل بر ۹۰ (یا ۹۱ یا ۹۳) باب. وی در تدوین این کتاب از کتابهای معتبر طبی و تجربیات خود بهره برده و (ظاهراً) طبق نسخه کهن (۵۱۱۴) آستان قدس قبل از ۱۰۵۸ق. تألیف شده است.
آغاز: «بسمله حمد له اما بعد بدانکه اگر چه قیام بالذات و راحت مردم از ماکولات و مشروباتست».
انجام: «ابرش سیاه سمند گلگون هیکل سنجاب… یا ارحم الراحمین».
پس از آن کتاب ناقصی است در سی و یک ورق ایضا بزبان فارسی در قوه باه که بنا به تقریر مؤلف در مقدمه کتاب به‌جهت سلطان سنجر سلجوقی تألیف شده کتاب مرتب است بر هفده باب.
آغاز: «بسمله حمد له اما بعد چنین گوید ابوالمظفر الخ».
انجام موجود: «و برز العنب و جنطینا».
نستعلیق، کاتب میر ابوالحسن سبزواری، تاریخ تحریر ۱۵ ربیع الاول ۱۰۵۸، کاغذ نخودی آهاری، عناوین بشنگرف، ۱۶ و ۱۷س، ۱۶۲گ(۳۱+۱۳۱) ۱۹×۲۵، جلد تیماج قهوه¬ای تیره ساده، واقف آقا زین العابدین، تاریخ وقف ۱۱۶۶٫
قواعد کلیه حفظ صحت(۴۷۱۷۰) (فارسی)
مؤلف: سید عبدالفتاح طبیب(-قرن ۱۱ق.)
رساله ای است درطب و تشریح اعضای بدن ورعایت امور در حفظ سلامتی انسان و امراض مرکب و متفرق ( منظوراز تفرق ومرکب امراض واگیردار وغیرآن است ) و سپس اسباب ضروریه که شش اند (سته ضروریه ) واسباب غیر ضروریه و مهناد طبیعت ، تدبیر مشروب ، تدبیر حرکت وسکون ، تدبیر نوم ویغظه ، تدبیر استفراغ و احتباس وسپس ادویه مخففه و مختله ، تدبیر مسافرین ، تدبیر ارضاع و تغذیه طفل ودرآخر تدبیر اطفال می باشد ، دراین رساله بطریقه صحیح استفاده از خوردنی ها ورعایت مسائل بهداشتی در طب سنتی اشاره شده است.
آغاز موجود:«را از آن بباقی اعضا وجگر و خادم آن آورده اند که میرسانند غذا از آن بسوی دیگر.»
انجام موجود : «بجنس وجوهر دماغ یازده است تا مشتعل سازد تمام شد جزء علمی .»
نستعلیق ۱۳سطری، کاتب :نامعلوم ، تاریخ تحریر :قرن ۱۲ق.، کاغذ :نخودی ، …گ۵/۱۶×۵/۲۰ ، عناوین به شنگرف ، معلق است به حواشی تصحیحی (باعلامت رمز ص ) ، مذیل است به ۱۵ برگ رساله ای درطب با موضوع قوای دماغی انسان که ناقص الطرفین و لمینه شده است وبزبان فارسی و آغاز موجود: درغشاء غشاء مماس دماغ رقیق است ،اوراق رطوبتی و آسیبدیده و لمینه شده جلد :تیماج فرنگی زرکوب عنابی ، اهدایی مقام معظم رهبری ، ۱۳/۴/۹۰٫
غایه البیان فی تدبیر بدن الانسان(۵۲۰۴)(ترکی)
مؤلف آن رئیس الاطبا صالح بن نصرالله معروف به ابن سلوم الحلبی(متوفی در ۱۰۸۰) است که آنرا بنام محمد خان بن ابراهیم خان از سلاطین آل عثمان در مقدّمهای در تعریف علم طب و چهار مقاله و خاتمهای بشرح مذکور در ذیل تألیف نموده است.[۱۲۵]
آغاز: «بسمله جواهر زواهر حمد[و] ثنا اول واجب الوجود و مفیض الخیر و الجود و صانع عالم».
انجام: «و خاتونلردخی بومنوال اوزره یبه لر حامله او لمغه سبب اولور، تم بعون الله الملک الوهاب».
نستعلیق مخلوط بشکسته، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن دوازدهم، عناوین به شنگرف، کاغذ شکری، جلد مقوا با رویه پارچه، عطف و گوشه چرم، ۲۳س، ۱۶۵گ ۱۴×۲۱(جای بعضی از اوراق در صحافی عوض شده)، وقفی میرزا رضا نائینی در مرداد ۱۳۱۱٫
غایه التلفیق فی طب الجدید و العتیق(۸۷۴۶)(فارسی)
کتابی است مشتمل بر یک مقدمه و چهار تعلیم، هر تعلیم منقسم به مقالاتی و هر مقاله بمباحث و فصولی در بیان علل و اسباب بروز امراض و کیفیت علاج آنها مطابق با طب بقراطی و جالینوسی و اصول طب جدید، نام مؤلف علی العجاله بدست نیامد ولی از قراری که در یک موضع از مقدمه آن از مجمع الحکمتین و جامع الطّبین است نام میبرد، معلوم میشود که تألیف آن بعد از فوت عباس میرزا نائب السلطنه و بعد از تألیف کتاب مذکور بوده است. ، احتمالاً این اثر از تألیفات حکیم قبلی خویی است که اساس تألیفاتش، نگارش آثاری در تلفیق میان پزشکی کهن و نوین بوده است، ولی چون به این نام در فهارس ایران تا امروز چنین کتابی ثبت نشده، شاید یکی دیگر از آثار اوست.
نسخه آستان قدس ظاهراً منحصر است.
آغاز: «بسمله الحمد لمن اشرقت الارض و السموات بنوره… اما بعد چون در این زمان کثیر الحدثان در مملکت ایران بلکه در عموم بلدان اعلام علوم جدیده رو باعتلا و ارتفاع گذاشته و مبانی فنون قدیمه میل بانمحا و ضیاع نهاده سیما طب قدیم الخ».
نستعلیق تحریری، کاتب (ظاهراً خود مؤلف)، تاریخ تحریر اواخر قرن سیزدهم، کاغذ حنائی فرنگی، عناوین بشنگرف، ۱۷س، ۱۶۷گ ۱۷×۲۱، جلد تیماج قهوه¬ای، واقف خان بابا مشار، تاریخ وقف شهریور ۱۳۳۸٫
غایه المنی فی تدبیر المرضی(۱۰۹۷۶)(ترکی)
ترجمه ترکی کتاب طب کیمیائی مذکور در صفحات قبل است از مدرس حسن که انرا در سنه ۱۰۹۸ به‌جهت ابراهیم پاشای وزیر ترجمه نموده است.
آغاز: «الحمدلله الذی تعالی ذاته عن العلل و المعلومات و تقدس عن لوازم و المتحیزات».
انجام: «لوحش الله اولدی زیبا شرح طب کیمیوی».
نسخ، کاتب علی بن مصطفی باب میدانی، تاریخ تحریر ربیع الاخر ۱۱۸۱، جداول و عناوین بشنگرف، کاغذ نخودی آهاری، جلد تیماج مشکی، ۱۹س، ۱۱۱گ ۱۶×۲۱، وقفی حاج محمد ایرانی مجرد در بهمن ماه ۱۳۵۰٫
غیاثیه = طب غیاثی= تحفه الحکماء[۱۲۶] (۹۷۱۶) (فارسی)
مؤلف: نجم الدین محمود بن صائن الدین الیاس شیرازی(-۷۳۰ق.)
کتاب مختصر و جامعی است درعلم پزشکی ، علاج امراض و داروها مشتمل بر چهار مقاله وهریک درچند باب مؤلف این کتاب را به نام امیر غیاث الدین یستدر بن جرغوتای (-زنده در ۶۷۸ق.) ویابه ضبط فهرست مرکز احیاء به نام اتابک جهان پهلوان ابوجعفر محمد بن ایلدگز) نگاشته است.