سایت مقالات فارسی – شناسایی و معرفی کتب خطی طبی و مؤلفین آنها از قرن۷ تا ۱۳ هجری …

نستعلیق ۲۳سطری، کاتب :نامعلوم ، تاریخ تحریر : ۱۲جمادی الثانی ۱۲۵۱٫، کاغذ :نخودی ، ۲۱۱گ۲۳×۵/۳۱ ، عناوین به شنگرف ، روی برخی عبارات به شنگرف خط کشیده شده ، معلق است به حواشی توضیحی وتصحیحی (باعلامت رمز ص ) ، اوراق وطوبتی و آسیب دیده از حشرات ، جلد :تیماج فرنگی زرکوب عنابی ، اهدایی مقام معظم رهبری ، ۱۳/۴/۹۰٫
قرابادین معصومی (۳۷۲۶۷) (فارسی)
مؤلف: محمدمعصوم بن کریم‌الدین شوشتری شیرازی (زنده در ۱۰۵۹ق.)
کتابی است مشتمل بر یک مقدمه در دوازده فایده، هفت مقاله و خاتمه[۱۳۷]
این کتاب در سال ۱۰۵۹ق. تألیف و چندین مرتبه به زبان اردو ترجمه و چاپ شده است.[۱۳۸]
آغاز: «بسمله. تحمیدی که لسان اعتذار تذکار مسبحان صوامع افلاک… اما بعد بر رأی صواب نمای خردمندان خرده‌بین»
انجام: «مطلب و مقصود حاصل آید و سعی و رنج ضایع نگردد و ان‌شاءالله تعالی و الله اعلم بالصّواب و الیه المرجع و المآب»
نستعلیق ۲۱ سطری، کاتب: حبیب‌الله، تاریخ تحریر: ۲۳ محرم ۱۰۶۹، کاغذ: نخودی آهارمهره، ۲۵۵گ ۲۹×۱۷، عناوین به شنگرف، معلق به حواشی و ذیل برگ آخر یادداشتی در طب و ممهور به شش مهر، جلد: تیماج مشکی با عطف عنابی، اهدایی در مهر ۱۳۸۶٫
قسطاس الاطبا(۷۶۷۵)(فارسی)
کتابی است در بیان الفاظ و اسامی حکما و مصطلحات معمول در طب بترتیب حروف تهجی. تألیف نورالدّین محمد عبدالله عین الملک قرشی شیرازی متخلّص به بقی[۱۳۹] مؤلف کتاب «الفاظ الادویه» و رساله در طب که آنرا از کتابهای شفا و قانون و حاوی و موجز و منهاج و جامع ابن بیطار و منصوری محمد زکریا و نزهه الارواح و مجمل الحکمه و قاموس اللغه و ینابیع الحکمه و صحاح اللغه و فرهنگ جهانگیری و غیره فراهم آورده و بر بیست و هفت تعلیق هر تعلیق در چندین تلصیق و هر تلصیق در چندین تلحیق مرتّب نموده است(حرف نخستین لغت را تعلیق و حرف ثانی را تلصیق و حرف آخر را تلحیق نامیده).
آغاز: «بسمله زینت افتتاح فرهنگ حکمت طبیعی سپاس… که بمحض حکمت بالغه و عین قدرت کامله».
انجام: «یوسه بضم اول و ثانی مجهول و فتح سین مهمله بفارسی اره».
نستعلیق خوش، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر ۱۷ ذی القعده ۱۰۶۵، عناوین بشنگرف، کاغذ نخودی، ۱۹س، ۲۷۲گ ۱۶×۵/۲۶، جلد تیماج عنابی، واقف شیخ محمد نبی امینی، تاریخ وقف مرداد ۱۳۴۷٫
قسطاس الاطباء خانزمانی[۱۴۰] (۴۷۳۲۵) (فارسی)
مؤلف: نورالدین محمد عبدالله عین الملک شیرازی(- قرن ۱۱ق.)
آغاز:«بسمله. زینت افتتاح فرهنگ حکمت طبیعی سپاس بی قیاس و ستایش والاساس حکیم علی الاطلاقی است که بمحض حکمت بالغه وعین قدرت کامله.»
انجام: «چون الفاظ به منزله اشجارند ومعانی بجای تخم از ارشجار الفاظ تخم معانی برچیده تمت تمام شد.»
نستعلیق ۱۱سطری، کاتب :نامعلوم ، تاریخ تحریر : ۱۲۸۲ق.، کاغذ : نخودی ، ۲۷۸گ۲۰×۵/۱۳، عناوین وکلمات خاص به شنگرف ، برگ اول دارای مهر کتابخانه راجه سید محمد مهدی ۱۳۳۵ق.، مذیل است به ۲ بیت اشعار به زبان اردو ، جلد : تیماج فرنگی زرکوب بلوطی ، اهدایی مقام معظم رهبری ، ۱۳/۴/۹۰٫
القواعد فی الطب(۵۲۱۳)(عربی)
مؤلف آن به لحاظ نقص نسخه علی العجاله معلوم نشد ولی عصر او به‌قرینه این‌که این نسخه نیز به‌خط کاتب نسخه کتاب الفصول و اختصار المسائل فی الطب للمتعلمین است(هر دو مورخ سنه ۷۳۰ و مذکور در این جا در موقع خود اولی تحت رقم ۷۲۰۵ و دومی تحت رقم ۵۱۵۶) و اصلاً هر سه نسخه سابق بر این منضم بهم بوده و بعدها از یکدیگر تفکیک شده قطعاً مؤخر از نیمه اوّل قرن ۸ق نیست[۱۴۱]
باری کتاب مشتمل است بر مباحث قسم نظری طب(قسم عملی آن از نسخه ساقط است) شامل چهار قاعده بتفصیل ذیل:
– فی الامور الطبیعیه.- فی الاحوال.- فی الاسباب.- فی الاغراض، در سه فصل و چهار مقاله باین شرح(نسخه از اواسط مقاله دوم ببعد را ندارد).الف) المقاله الاولی: فی النبض.ب) المقاله الثانیه: فی البول.
آغاز: «بسمله الطب علم یحفظ به الصحه و ترد و ینقسم الی نظری و هو معرفه الامور الطبیعیه و الاحوال و الاسباب و الاعراض و عملی و هو معرفه کیفیه حفظ الصحه وردها».
انجام موجود: «و یدلک قبل الحمام الی ان یحمر فیطلی بطلاء الزفت ثم یرتاض ثم یستحم و بعد».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر بشرح مذکور در سطور فوق سنه ۷۳۰، محل تحریر شیراز، صفحه اول دارای دو کتیبه مستطیلی یکی در صدر و یکی در ذیل بسفیداب محرر و بقلم ثلث محرر وسفیداب که آنرا محو نمودهاند ولی از آثار باقی مانده معلوم میشود که چنین بوده: «مالکها ابواسحق محمدبن محمدبن احمد المتطبب»، جداول اوراق بشنگرف و لاجورد، عناوین بشنگرف، جلد مقوا رویه پارچه، ۱۳ س، ۲۵گ ۵/۱۱×۲۲، واقف میرزا رضا نائینی، تاریخ وقف مرداد۱۳۱۱
کفایه مجاهدیه= کفایه منصوری(۵۱۳۴)(فارسی)
این کتاب که بنام سلطان مجاهد الدّین زین العابدین پسر شاه شجاع مظفری تسمیه و موشّح شده، تألیف منصور بن محمدبن جلال الدّین احمدبن یوسف بن الیاس شیرازی(قرن۹ق.)نوه زاده برادر نجم الدّین محمود بن الیاس صاحب کتاب «الحاوی فی علم التداوی» است که سابق بر این نام او را ذیل وصف یک نسخه از اختیارات بدیعی بشماره ۵۰۳۵ بردیم و گفتیم که کتاب «تشریح البدن= تشریح منصوری» نیز که بجهت نوه تیمور، میرزا ضیاءالدین پیر محمد بهادر(مقتول در ۸۰۹) تألیف شده از اوست و همان است که در سنه ۱۱۶۴ در لکنهو بنام تشریح منصوری بطبع رسیده.
کتاب منقسم است بر دو فن در بیان دو قسم نظری و عملی علم طب[۱۴۲]
آغاز: «بسمله حمد و سپاس مر خالقی را که در خلقت انسان دقائق حکمت او بیپایان است.
انجام: «همین عمل کند والله اعلم بحقائق الامور».
نستعلیق، کاتب شیخ محمد حسن، تاریخ کتابت ۱۹ صفر ۱۱۵۶،[۱۴۳] کاغذ نخودی، عناوین مقالات و ابواب به شنگرف، جداول اوراق به شنگرف و لاجورد، جلد تیماج عنابی، ۲۳س، ۱۱۰گ ۱۸×۲۹، اندازه جدول ۲/۱۲×۲۳، واقف میرسیدعلی خان طبیب، تاریخ وقف ربیع الثانی ۱۲۷۳٫
کیفیت مواد غذایی(رساله در-)(۴۷۳۳۴) (فارسی)
مؤلف: خواجه عبدالله تمکین(سید عبدالفتاح)(قرن ۱۲ق.)
کتابی است درکیفیت وخواص مواد غذائی در۵ فصل ، مواد غذایی چون گوشتها پرندگان ، دانه های خوردنی ، بقولات ،میوه ها وشیرها ، این کتاب به فرمایش عارفی کامل بنام راجه لیکهی ازکتابهای معروف دوران عصر مولف جمع آوری شده ودرپنج فصل مرتب شده است ،فصل اول درخواص گوشت ها ، فصل دوم در خواص وکیفیات حبوب (دانه ها) ، فصل سوم دربقولات وسبزیجات ، فصل چهارم درمیوه ها و فصل پنجم درلبن (شیرها ) می باشد .
آغاز:«بسمله،حمد وسپاس خدای را که ناطقه انسانی به حکمت خودگشاد وهر مخلوق را به واسطه فصل او فغنی از آن داده… اما بعد بدانند که بعضی ازاحوال وکیفیات وخواص خورشتهای چرنده وپرنده ودانهای خوردنی وبقولات ومیوه ها.»
انجام موجود: «شیر آن یا انسان مثل ماده گاو وشیر آن معتدل است … ومنتهی و مقتضی رنگ مایل است به سردی .»
نستعلیق۱۳سطری،کاتب:نامعلوم،تاریخ تحریر: قرن ۱۳ق.، کاغذ :نخودی ، ۵گ۲۱×۱۴، عناوین به شنگرف ، معلق است به حواشی تصحیحی با رمز ص ، مذیل است به نسخه دیگری با عنوان اسباب علامات درموضوع طب در۲۴ برگ نستعلیق ۱۳سطری باآغاز : بسمله ، حمد له والعاقبه للمتقین … اما بعد این رساله ایست در عقیق و تفصیل اسباب وعلامات ومعانی امراض سرتا قدم ،اوراق رطوبت رسیده و آسیبدیده ولمینه شده ، جلد :تیماج فرنگی عنابی زرکوب ، اهدایی مقام معظم رهبری ، ۱۳/۴/۹۰٫
کتاب الکُمّی[۱۴۴](۲۲۷۰۶)(عربی)
نسخه کهنی است مشتمل بر عدّهای از نوادر و نفائس کتب طبّی است از جمله شامل کتاب الکُمّی در بیان امراض مختلف و طرق علاج آنها در چند فصول[۱۴۵]
آغاز: «بسمله حمدله… الفصل الاول فی الصداع من الحراره ینفع منه بتبرید الدماغ بدهن الورد».
انجام: «مما ذکرنا لتلک العلل اولا و تمزح العلاجات و اذ قد اتینا علی غرضنا فی هذا الکتاب فلنختمه بحمد الله و عونه».
(۱۷-۱)